Гадаад худалдаа нь өнөөдөр дэлхийн аль ч улс орны эдийн засгийн амьдрлын саалшгүй нэг хэсэг улс хоорондын төлбөр тооцоон дотоодынхоос ялгагдах нэг онцлог бол хоёр өөр үндсэний валютийг хэрэглэж байдагт оршино. Ямарч улс орны үндсэний валютийн мөнгөн тэмтэгтэн валют мөн боловч олон улсын худалдаа эдийн засгийн харилцаа төлбөр тооцоонд гүйцэтгэж буй үүргээрээ янз бүр байдаг. Иймд олон улсын төлбөр тооцоонд хэрэглэгдэж байгаа байдалаар нь бүх улс орнуудын мөнгөн тэмдэгтийг
а. чөлөөтэй хөрвөн валют – Энэ нь улс хоорондын ямарч төлбөр тооцоог хийх боломжтой. Аль ч улсын мөнгөн тэмдэгтээ юмгагдын чадвартай валютыг хэлнэ
б. Хязгаарлагдмал хөрвөн чадвартай валют – Энэ нь тодорхой нэг төрлийн төлбөр тооцоог хийхэд хэрэглэддэг. Буюу хил залгаа болон зарим улс орны мөнгөн тэмдэгтийг юмыгдын чадвартай валютийг хэлнэ.
в. Хөрвөн чадваргүй валют- Энэ нь зөвхөн дотоодын төлвөр тооцоонд хэрэглэгддэг улсын мөнгөн тэмдэгтийг хэлнэ.

Валютын зах, ханш
Улс орныхоо хийх арилжаандаа хүмүүс үндэснийхээр мөнгөн тэмдэгтийг хэрэглэгдэг бол гадаад бараа худалдаж авхад тухайн орны мөнгөн тэмдэгт зайлшгүй шаардлагтай байдаг.
Жишээ нь: Манай орны импортонд гадаадаас бараа нь худалдаж авахдаа уг орны валютаар төлвөр хийж шаардлагтай. Мөн өөрсдийн үйлдвэрлэж бараагаа гадаадад худалдахдаа тухайн орны мөнгөн тэдэгтээр төлбөрөө авах бөгөөд ажилчдынхаа цайлнг талын олохын тулд гадаадынхаа валютийг үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр солих шаардлагтай. Иймд энэхүү хэрэгцээг хангах зорилготой гадаадын валютыг худалдаан худалдаж авах үйл ажиллгаа явагдаж байдаг. Өвөрмөц зах зээлийг валютийн зах зээл гэнэ. Импортлогчид барааныхаа төлбөрийг уг орны валютаар буюу эсвэл чөлөөтэй хөрвөн валютаар хийдэг тул импорт нь валютын зах зээлийн эрэлтийг тодолрхойлох ба экспорт нь валютыг гаднаас авчирах тул нийлүүлэлтийг илэрхийлнэ.

Валютийн ханш
Нэг орны мөнгөний нэгжийг буюу валютийг нөгөө орны мөнгөөр буюу валютаар илэрхийлж үнийг валютийн ханш гэнэ. Жишээ нь: Нэг долларын үнийг төрлөөр илэрхийлбэл энэ нь монголдох долларын ханш болно. Валютийн ханшийг хоёр янзаар тодорхойлно.
а. Нэг долларын үнийг төрлөөр илэрхийлэхэд 800 төгрөг
б. Нэг төгрөгний үнэ 0.00125 доллар болно.
Валютийн хоёа янз ханш хоёулаа хэрэглэгддэг
1. Төгрөгөөр илэрхийлэлийн долларын ханш нь доллар худалдан авагчийн ханшболно.
2. Доллараар илэрхийлж төгрөгийн ханш нь доллар худалдагчийн ханш юм. Төгрөгөөр илэрхийлж долларын ханш өмч байвал долларын ханш буурч, байгааг харин буурч байвал долларын ханш буурч төгрөгийн ханш өмч байгааг тус тус илэрхийлэнэ.

Валютын ханшийн төрөл
1. Валютын чөлөөт буюу уян ханш –Ө.х валютийн зах зээл дээр валют солигдон ханшийг эрэлт нийлүүлэлтээр тодорхойлолт үед
2. Валютийн хатуу ханш –Ө.х валютийн ханшийг төрөөс шууд тогтоож өгдөх. Гэхдээ төрийн зохцуулалттай зах зээлийг эдийн засгийн нөхцөлд валютийн ханш цэвэр эрэлт, нийлүүлэлтээр юмуу эсвэл дан ганц төрийн зохцулалтаар буй холимог байдлаар зогцуулагдаж байдаг.
Валютын чөлөөт ханш
Чөлөөт ханшийн үед валютын дотоод зах зээл дээр эрэлт нь
импортын зардлаар нийлүүлэлт нь экспортийн орлогоор тодорхойлно. .
а. Импортийн зардал (эрэлт) экспортийн орлого (нийлүүлэлт)-ээс давсан тохиолдолд (D>S) валютын хомосдол үүсэн ба үүний улмаас валютын ханш өгнө.
б. Ханш экспортийн орлого импортийн зарлагаас давахад зах зээл валютын илүүдэл үүсч ханш унана.
Валютын хатуу ханш
Валютын ханшийг эрэлт нийлүүлэлтээр зохицуулагдахаас гадна төрөөс түүнийг зориудаар зохицуулах явдал элбэг байдаг.Төрөөс валютын ханшийг зохицуулж буй нилээд түлээлэг хэлбэрийн нэг бол аатан стандарт юм.Үүний валютын ханшийг олон улсын дараах шинжүүдээр тайлбарлана.
Валютын ханшийн олон улсын систем
Валютын ханшийг дараах 3 системийг авч үзнэ.
1.Алтан стандартын үе 1879-1934 онд олон улсын хугацаанд алтан стандарт( алтаар ханш тодорхойлох) хэрэглэсэн.Энэ нь валютын ханшийн хатуу тогтоож байгаа хэлбэр юм.Ийм ханшийн үед дараах шаардлагуудыг биелүүлэх ёстой байдаг.
А.Мөнгөний нэгжийн алтан баталгааг хатуу тогтоох
Ө.х? төр өөрийн мөнгөний нэгжийг алтаар үнэлэх
Б.Дотоодын мөнгөний нийлүүлэлт ба алтны нөөцийн хоорондын харьцааг зайлшгүй барьж байх.Ө.х? төр төв банкиндах гүйлгээнд гаргасан мөнгөний хэмжээтэй тэнцүү хэмжээний алтны нөөцтэй байх.
В.Алтыг чөлөөтэйгээр экспортлох ба импортлох саадыг арилгах.
Эдгээр шаарлагыг биелүүлэх үед янз бүрийн орны валют хоорондын харилцааг хатүү тогтоосон байна .
2.Энэ систем нь : а.Ханшийг хатуу тогтоох давуу талийг ашиглах
б.Түүний сөрөг талийг ашиглах
Ө.х микро зохицуулалттай холбоотой сөрөг үр дагаврийг арилгах .
3.Валютын ханшийн удирдлагатай хөрвөх систем.
Энэ систем нь балансын антив ба алдагдлыг болгохын тулд эдийн засгийн харилцааны нөхцөлийн өөрчлөлттэй холбоотойгоор эдгээр ханшийн тогтмол өөрчлөлтийг зайлшгүй нийлүүлэлтэн дээр үндэслэгддэг байна.
Валютын ханшид нөлөөлөх хүчин зүйлс.
1.Хэрэглэгчийн сонирхлын өөрчлөлт. Жнь: хэрвээ гадаадын иргэд Америкийн компьютерийг олон тоогоор худалдаж авахыг сонирхож эрмэлзэж байвал $1 тоо хэмжээний хувьд өсөх ба түүний ханш өсөх болно .Мөн амьдралийн хэв маяг ,үнэт зүйлсийн баримжаа ,моод загварын өөрчлөлт зэрэг хүртэл валютын ханшны өөрчлөлтөнд нөлөө үзүүлэнэ.
2.Дотоод гадаадын үнийн түвшний өөөрчлөлт.
3.Валютын зах зээлдэх төрийн зохицуулалт.Төв банкнаас валютын зах зээлд интервенц явуулах ө.х? гадаад валютыг хүдалдах худалдан авах ажиллагааг з\б...............
4.Санхүү мөнгө зээлийн бодлого
-Нийт эрэлтийг өөрчлөх үндсэн дээр импортын зардал ба экспортын орлогыг өөрчлөх замаар
-мөнгөний уян ба хатуу бодлогоос
–гадаад худалдааны бодлого ,аливаа хязгаарлалтаас
-улсийн зардал ба төсвийн үйл ажилгаанийг гэх мэт
5.Улс орны дотоод дахь зээлийн хүүгийн түвшин
Валютын нэрлэсэн ба бодит ханш.
А.Нэрлэсэн ханш гэдэг нь:тухайн орнууд дахь ханш уналтыг тооцохгүйгээр солигдож байгаа валютын тэр үеийн үнээр илэрхийлэгдэж ханш юм.Валютын арилжаа үндсэндээ нэрлэсэн ханшаар явагддаг. Ж нь: 1 $-г 1200 төгрөгөөр сольж байгаа нь доллорыг төгрөгөөр илэрхийлэж нэрлэёэн ханш юм.
Б.Бодит ханш гэдэг инь : тухайн орнууд дахь бараа үйлчилгээний үнийн түвшний өөрчлөлт буюу ханш уналт тусгагдаж тогтоогдсон ханш юм.
Ө.х тухайн орнууд дахь бараа үйлчилгээний үнийн харьцааг тоооцож тогтоосон ханш болно.
Е1-бодит ханш
Е2-нэрлэсэн ханш
Р0-дотоодын үнийн түвшин
Р1-гадаад орны үнийн түвшин
Хэрэв бодит ханш өндөр бол гадаад орны бараа харьцангуй өндөр дотоодод үйлдвэрлэгдэж байгаа бараа харьцангуй өндөр үнэтэй ,харин бодит ханш бага бол гадаадын бараа өндөр,дотоодын бараа үнэ хямдтай болохыг тус тус илэрхийлэнэ.

Гадаад худалдаа нь өнөөдөр дэлхийн аль ч улс орны эдийн засгийн амьдрлын саалшгүй нэг хэсэг улс хоорондын төлбөр тооцоон дотоодынхоос ялгагдах нэг онцлог бол хоёр өөр үндсэний валютийг хэрэглэж байдагт оршино. Ямарч улс орны үндсэний валютийн мөнгөн тэмтэгтэн валют мөн боловч олон улсын худалдаа эдийн засгийн харилцаа төлбөр тооцоонд гүйцэтгэж буй үүргээрээ янз бүр байдаг. Иймд олон улсын төлбөр тооцоонд хэрэглэгдэж байгаа байдалаар нь бүх улс орнуудын мөнгөн тэмдэгтийг
а. чөлөөтэй хөрвөн валют – Энэ нь улс хоорондын ямарч төлбөр тооцоог хийх боломжтой. Аль ч улсын мөнгөн тэмдэгтээ юмгагдын чадвартай валютыг хэлнэ
б. Хязгаарлагдмал хөрвөн чадвартай валют – Энэ нь тодорхой нэг төрлийн төлбөр тооцоог хийхэд хэрэглэддэг. Буюу хил залгаа болон зарим улс орны мөнгөн тэмдэгтийг юмыгдын чадвартай валютийг хэлнэ.
в. Хөрвөн чадваргүй валют- Энэ нь зөвхөн дотоодын төлвөр тооцоонд хэрэглэгддэг улсын мөнгөн тэмдэгтийг хэлнэ.

Валютын зах, ханш
Улс орныхоо хийх арилжаандаа хүмүүс үндэснийхээр мөнгөн тэмдэгтийг хэрэглэгдэг бол гадаад бараа худалдаж авхад тухайн орны мөнгөн тэмдэгт зайлшгүй шаардлагтай байдаг.
Жишээ нь: Манай орны импортонд гадаадаас бараа нь худалдаж авахдаа уг орны валютаар төлвөр хийж шаардлагтай. Мөн өөрсдийн үйлдвэрлэж бараагаа гадаадад худалдахдаа тухайн орны мөнгөн тэдэгтээр төлбөрөө авах бөгөөд ажилчдынхаа цайлнг талын олохын тулд гадаадынхаа валютийг үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр солих шаардлагтай. Иймд энэхүү хэрэгцээг хангах зорилготой гадаадын валютыг худалдаан худалдаж авах үйл ажиллгаа явагдаж байдаг. Өвөрмөц зах зээлийг валютийн зах зээл гэнэ. Импортлогчид барааныхаа төлбөрийг уг орны валютаар буюу эсвэл чөлөөтэй хөрвөн валютаар хийдэг тул импорт нь валютын зах зээлийн эрэлтийг тодолрхойлох ба экспорт нь валютыг гаднаас авчирах тул нийлүүлэлтийг илэрхийлнэ.

Валютийн ханш
Нэг орны мөнгөний нэгжийг буюу валютийг нөгөө орны мөнгөөр буюу валютаар илэрхийлж үнийг валютийн ханш гэнэ. Жишээ нь: Нэг долларын үнийг төрлөөр илэрхийлбэл энэ нь монголдох долларын ханш болно. Валютийн ханшийг хоёр янзаар тодорхойлно.
а. Нэг долларын үнийг төрлөөр илэрхийлэхэд 800 төгрөг
б. Нэг төгрөгний үнэ 0.00125 доллар болно.
Валютийн хоёа янз ханш хоёулаа хэрэглэгддэг
1. Төгрөгөөр илэрхийлэлийн долларын ханш нь доллар худалдан авагчийн ханшболно.
2. Доллараар илэрхийлж төгрөгийн ханш нь доллар худалдагчийн ханш юм. Төгрөгөөр илэрхийлж долларын ханш өмч байвал долларын ханш буурч, байгааг харин буурч байвал долларын ханш буурч төгрөгийн ханш өмч байгааг тус тус илэрхийлэнэ.

Валютын ханшийн төрөл
1. Валютын чөлөөт буюу уян ханш –Ө.х валютийн зах зээл дээр валют солигдон ханшийг эрэлт нийлүүлэлтээр тодорхойлолт үед
2. Валютийн хатуу ханш –Ө.х валютийн ханшийг төрөөс шууд тогтоож өгдөх. Гэхдээ төрийн зохцуулалттай зах зээлийг эдийн засгийн нөхцөлд валютийн ханш цэвэр эрэлт, нийлүүлэлтээр юмуу эсвэл дан ганц төрийн зохцулалтаар буй холимог байдлаар зогцуулагдаж байдаг.
Валютын чөлөөт ханш
Чөлөөт ханшийн үед валютын дотоод зах зээл дээр эрэлт нь
импортын зардлаар нийлүүлэлт нь экспортийн орлогоор тодорхойлно. .
а. Импортийн зардал (эрэлт) экспортийн орлого (нийлүүлэлт)-ээс давсан тохиолдолд (D>S) валютын хомосдол үүсэн ба үүний улмаас валютын ханш өгнө.
б. Ханш экспортийн орлого импортийн зарлагаас давахад зах зээл валютын илүүдэл үүсч ханш унана.
Валютын хатуу ханш
Валютын ханшийг эрэлт нийлүүлэлтээр зохицуулагдахаас гадна төрөөс түүнийг зориудаар зохицуулах явдал элбэг байдаг.Төрөөс валютын ханшийг зохицуулж буй нилээд түлээлэг хэлбэрийн нэг бол аатан стандарт юм.Үүний валютын ханшийг олон улсын дараах шинжүүдээр тайлбарлана.
Валютын ханшийн олон улсын систем
Валютын ханшийг дараах 3 системийг авч үзнэ.
1.Алтан стандартын үе 1879-1934 онд олон улсын хугацаанд алтан стандарт( алтаар ханш тодорхойлох) хэрэглэсэн.Энэ нь валютын ханшийн хатуу тогтоож байгаа хэлбэр юм.Ийм ханшийн үед дараах шаардлагуудыг биелүүлэх ёстой байдаг.
А.Мөнгөний нэгжийн алтан баталгааг хатуу тогтоох
Ө.х? төр өөрийн мөнгөний нэгжийг алтаар үнэлэх
Б.Дотоодын мөнгөний нийлүүлэлт ба алтны нөөцийн хоорондын харьцааг зайлшгүй барьж байх.Ө.х? төр төв банкиндах гүйлгээнд гаргасан мөнгөний хэмжээтэй тэнцүү хэмжээний алтны нөөцтэй байх.
В.Алтыг чөлөөтэйгээр экспортлох ба импортлох саадыг арилгах.
Эдгээр шаарлагыг биелүүлэх үед янз бүрийн орны валют хоорондын харилцааг хатүү тогтоосон байна .
2.Энэ систем нь : а.Ханшийг хатуу тогтоох давуу талийг ашиглах
б.Түүний сөрөг талийг ашиглах
Ө.х микро зохицуулалттай холбоотой сөрөг үр дагаврийг арилгах .
3.Валютын ханшийн удирдлагатай хөрвөх систем.
Энэ систем нь балансын антив ба алдагдлыг болгохын тулд эдийн засгийн харилцааны нөхцөлийн өөрчлөлттэй холбоотойгоор эдгээр ханшийн тогтмол өөрчлөлтийг зайлшгүй нийлүүлэлтэн дээр үндэслэгддэг байна.
Валютын ханшид нөлөөлөх хүчин зүйлс.
1.Хэрэглэгчийн сонирхлын өөрчлөлт. Жнь: хэрвээ гадаадын иргэд Америкийн компьютерийг олон тоогоор худалдаж авахыг сонирхож эрмэлзэж байвал $1 тоо хэмжээний хувьд өсөх ба түүний ханш өсөх болно .Мөн амьдралийн хэв маяг ,үнэт зүйлсийн баримжаа ,моод загварын өөрчлөлт зэрэг хүртэл валютын ханшны өөрчлөлтөнд нөлөө үзүүлэнэ.
2.Дотоод гадаадын үнийн түвшний өөөрчлөлт.
3.Валютын зах зээлдэх төрийн зохицуулалт.Төв банкнаас валютын зах зээлд интервенц явуулах ө.х? гадаад валютыг хүдалдах худалдан авах ажиллагааг з\б...............
4.Санхүү мөнгө зээлийн бодлого
-Нийт эрэлтийг өөрчлөх үндсэн дээр импортын зардал ба экспортын орлогыг өөрчлөх замаар
-мөнгөний уян ба хатуу бодлогоос
–гадаад худалдааны бодлого ,аливаа хязгаарлалтаас
-улсийн зардал ба төсвийн үйл ажилгаанийг гэх мэт
5.Улс орны дотоод дахь зээлийн хүүгийн түвшин
Валютын нэрлэсэн ба бодит ханш.
А.Нэрлэсэн ханш гэдэг нь:тухайн орнууд дахь ханш уналтыг тооцохгүйгээр солигдож байгаа валютын тэр үеийн үнээр илэрхийлэгдэж ханш юм.Валютын арилжаа үндсэндээ нэрлэсэн ханшаар явагддаг. Ж нь: 1 $-г 1200 төгрөгөөр сольж байгаа нь доллорыг төгрөгөөр илэрхийлэж нэрлэёэн ханш юм.
Б.Бодит ханш гэдэг инь : тухайн орнууд дахь бараа үйлчилгээний үнийн түвшний өөрчлөлт буюу ханш уналт тусгагдаж тогтоогдсон ханш юм.
Ө.х тухайн орнууд дахь бараа үйлчилгээний үнийн харьцааг тоооцож тогтоосон ханш болно.
Е1-бодит ханш
Е2-нэрлэсэн ханш
Р0-дотоодын үнийн түвшин
Р1-гадаад орны үнийн түвшин
Хэрэв бодит ханш өндөр бол гадаад орны бараа харьцангуй өндөр дотоодод үйлдвэрлэгдэж байгаа бараа харьцангуй өндөр үнэтэй ,харин бодит ханш бага бол гадаадын бараа өндөр,дотоодын бараа үнэ хямдтай болохыг тус тус илэрхийлэнэ.