Эдүгээ дэлхийн аль ч улс оронд гадаад худалдаа нь өдөр тутмын амьдралын салшгүй нэг хэсэг болжээ. Орон бүхийл цаг уур, байгалийн баялаг, хөдөлмөр, капиталж нөөцийн тоо чанар дээр үех өвлөж ирсэн уламжлал техник, текнологийн түвшин зэргээрээ харилцан адилгүй байдаг. Энэ нь аль нэг оронд байхгүй ямар нэг бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэн буюу харьцангуй бага зардлаар үйлдвэрлэх боломжийг олгодог учраас гадаад худалдаа үүсч хөгжих нэг үндсэн нөхцөл болдог байна.
Өөрийн орондох үйлдвэрлэх боломжгүй буюу харьцангуй өндөр зардлаар бүтээгдэх бараа үйлчилгээг бусдаас худалдан авахын тулд бусдад байхгүй буюу тэднээс харьцангуй бага зардлаар үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг худалдах ёстой. Иймээс гадаад худалдаа нь:
а. Экспорт
б. Импорт гэсэн гадагшлах дотогшлох хоёр урсгалтай байдаг
Гадаад худалдаа үүсгэнээр аль нэг улс орон нь ямар нэг бүтээгдэхүүнийг дотоодын эрэлт хэрэгцээнээс илүү гаргаж үйлдвэрлэх болж уг бүтээгдэхүүнээр төрөлжиж ирсэн. Ингэж олон улсын хөдөлмөрийн хуваарь үүсгэн байна.
Гадаад худалдаа нь
- Харьцангуй бага зардлаар өрсдийн эрэлт хэрэгцээг хангах
- Үйлдвэрлэлийнхээ хэмжээг нэмэгдүүлэх замаар зардлаа хямдруулан хэмнэлт гаргах боломжийг олгодог хамгийн ашигтай арга хэлбэр юм.
Төрөлжилт ба харьцангүй давуу тал.
Сонгодог эдийн засгийг үндэслэгчдийн нэг Д.Рикардо анх харьцангуй давуу талын зарчим ба хуулийн тодорхойлж байна.
Жишээ нь: Англи улс Португол улсаас вино импортоор авч цэнбэ экспортлог нь ашигтай гэж үзсэн.
Ө.х Англи улсад цэнбэ үйлдвэрлэхэд нэг жилийн хугацаанд 100 ажилчин шаардлагатай. Вино үйлдвэрлэхэд 80 хүн шаардлагатай байв.
Иймд Англи улсад вино оруулж ирээд цэмбэ гаргахад ашигтай. Харин Бортугалид бол вино гаргаад цэмвэ оруулах нь ашигтай байв. Ө.х ? нэг хэсэг үйлдвэрлэгч нэг төрлийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхдээ хөдөлмөрийг болон бусад төрлийн нөөцээр зардал тоо хэмжээний бага байгаа учир нөгөө үйлдвэрлэгчийн өмнө харьцангуй давуу талыг бий болгоно.
Д. Рикардо харьцангүй давуу талын зарчмыг боловсруулахдаа үйлдвэрлэгч нэг хүчин зүйлийг тооцож байна. Ө.х хөдөлмөрийн хүчин зүйлийг тооцож үзсэн байна.
Эдийн засгийн ухааны үндэслэгч Адам Смит үндэстэн байна.
А. Байгалийн баялаг
Б. Байгаль цаг уурын нөхцөл байдал
В. Хөдөлмөрийн капиталийн нөөцөөрөө харилцан адилгүй учираас ямар нэг бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэгээр дагнан таралжихийг эрмэлзэн байдаг бөгөөд энэ нь гадаад худалдаа үүсэж хөгжинүндсэн нөхцөл юм гэж үзэж байсан. Гэвч бодит байдалд гадаад худалдаанд үнэмлэхүй давуу тал бус харьцангүй давуу тал гол үүрэгтэй болохыг Английн эдийн засагч Д. Рикардо анх нээн харуулж өөрийн харьцангуй давуу талын онолоо боловсруулна.
Харьцангуй давуу тал гэдэг нь тухайн улс орны харьцангуй бага зардлаар бүтээгдэхүүн ба үйчилгээ үйлдвэрлэн гарган чадавхи юм.
Э. Хэгтэр ба Б.Олин нарын загвар
Шведийн эдгээр эдийн засагчид Д. Рикардогийн зарчимыг өөрсдийнхөө загвард улам өргөжүүлж авч үзжээ. Ө.х тэд үйлдвэрлэлийн 2 үндсэн хүчин зүйлийг авч үзсэн.
а. Хөдөлмөрийн хүчин зүйл
б. Капиталийн хүчин зүйл
Иймд бүтээгдэхүүн үйлчилгээний хувьд нэг үйлдвэрлэгч нөгөө үйлдвэрлэгчдийнхээ хувьд харьцангуй давуу талтай байж болно.Энэ нь дараах олон төрлийн хүчин зүйл нөхцөлөөс хамаарна.
а. Байгаль цаг уурын нөхцөл
б. Газар зүйн байршил , ашигт малтмал
в. Хөрсний үржил шим
г. Олж болон улсын нөөц баялаг
д.Хөдөлмөрийн нөөцийн эх үүсвэр нь хүн амын өсөлт юм. Ийм улс орны эдийн засгийн хөгжих боломжуудыг хүн амын бүтэц бүрэлдээхүүн ихэнхдээ тодорхойлно. Ө Х? хөдөлмөрийн чадвартай хүн амь тэдний мэргэжил мэдлэг ,боловсролын түвшийнгийн бэлэн байгаа байдал зэргийг хүнимй капитал гэж нэрлэх бөгөөд энэ нь эдийн засгийн өсөлтөнд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэг учир их орон нөгөө орнуудынхаа өмнө нь харьцангуй давуу байдалд олж болно. Харьцангуй давуу тал эрэлт ба өрсөлдөх чадвар .Д.Рикардогийн боловсруулах харьцангуй давуу талын зарчим дээр .Орчин үеийн онолууд үйлдвэрлэлт олон хүчин зүйлийг тооцож үздэг боловч барааны нийлүүлэлтэнд гол анхаарлаа хандуулдаг байна. Ө Х Бодит байдал дээр олон улсын хуалдаанд оролцогчид худалдааны байгууллага түншээсээ илүү ихээр эзэмшиж байгаа нөөц ба хүчин зүйлээр үйлдвэрлэлт бүтээгдэхүүнийг экспортонд гаргахыг хичээдэг байна. Иймд дотоодын болоод гадааддын худалдаанд хэрэглэгчидын хүлэг сонирхол эрэлт чухал нөлөөтэй учир үйлдвэрлэгчид түүнийг харгалзаж үзэх шаардлагатай болдог байна. Таваарын үйлдвэрлэлт давуу тал эзэлж байгаа орон худалдааны түншээр давуу байдаггүй буюу юуны түрүүнд буурай хөгжилтэй болон хөгжиж байгаа орнуудыг сонгох шаардлагтай .Гэвч бодит амьдрал дээр энэ дүгнэлт үргэлж зорчигдож байдаг .Жишээ нь: АНУ өөрийн худалдааны түншээр Америк тивдээ хөгжилтэй Канад ,Аргентин улсыг сонгож авах жишээтэй .Ө .х эдгээр оронд хөгжиж байгаа орнуудаас төлбөрийн чадвар байнга тогтмол өндөр байх жишээтэй.
Худалдааний чөлөөт байдал дэмжих үйл ажиллагаа ба худалдааны саад .Чөлөөт худалдааны давуу тал ашигт чанар .Импортыг хязгаарлах бодолго явуулах замаар гадаадын бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд худалдааны аливаа нэг хориг саадыг тогтоох бөгөөд өөрийн экспортыг нэмэгдүүлэх замаар өөрийн орны эдийн засгийг бэхжүүлэх шаардлагатай болдог.
Чөлөөт худалдааны үед үнэ хаана өндөр байна тийшээ бараа таваар ургаж байдаг. Ийм учираас дотоод үйлдвэрлэгчийг дэмжихийн тулд гадаадын бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд гаалийн тариф нвонт тогтооно. Чөлөөт худалдааны хязгаарлалтын бодлого үр дагавар нь ямар үр дагвараа авчирах вэ?
а. Дотоодын зах зээлд чанартай үнэ хямд бараа зарч ирэх нь адил төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг дотоодын үйлдвэрлэгчдэд үйлдвэрлэг арга, шинэ технологийг нэвтрүүлэх үндсэн дээр үйлдвэрлэсэн зардлыг бууруулах боломж олгоно.
б. Дотоодын зах зээлд өрсөлдөөн бий болсон.
в. Ийм замаар чөлөөт худалдаа нь улс орны эдийн өсөлтийг хангах техникийн дэвшлийг дээшлүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
г. Хэрвээ худалдааны аливаа нэг хязгаарлалтууд бий болбол орон нутгийн үйлдвэрлэгчдийн хувьд үйлдвэрлэлж аргыг буюу технологийг боловсронгуй болгох сайжруулах явдлыг урамшуулах явдал багасна.
Улс хоорондын гадаад худалдаа нь үйлдвэрлэгийн зардлыг нэмэгдүүлэхгүйгээр хүн амын хэрэглээ хангамжийг нэмэгдүүлэх нэгж бүтээгдэхүүнд зарцуулан зардлыг хямдруулах боломжийг засгийн газар, үйлдвэр аж ахуйн газарт олгодог учраас аль ч улс орны засгийн газраас гадаад худалдааг аль болох чөлөөтэй болгон дэмжиж хөгжүүлхэд чиглэсэн үйл ажиллгааг явуулдаг боловч тодорхой хэмжээний зохицуулалт хийх шаардлага зүй ёсоор тавигдаж байдаг. Зохицуулалтыг худалдааны бодлогоор дамжин хэрэгжүүлж худалдааны бодлого гэдэг нь
- гаалийн таатвар
- хөнглөлт
- худалдааны хязгаарлалт зэргээр дамжуулна
Экспорт импортод чөлөөлөх чиглэлээр засгийн газраас явуулж буй үйл ажилгаагаа арга хэмжээнүүдийн нийлвэр цогц юм.

Эдүгээ дэлхийн аль ч улс оронд гадаад худалдаа нь өдөр тутмын амьдралын салшгүй нэг хэсэг болжээ. Орон бүхийл цаг уур, байгалийн баялаг, хөдөлмөр, капиталж нөөцийн тоо чанар дээр үех өвлөж ирсэн уламжлал техник, текнологийн түвшин зэргээрээ харилцан адилгүй байдаг. Энэ нь аль нэг оронд байхгүй ямар нэг бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэн буюу харьцангуй бага зардлаар үйлдвэрлэх боломжийг олгодог учраас гадаад худалдаа үүсч хөгжих нэг үндсэн нөхцөл болдог байна.
Өөрийн орондох үйлдвэрлэх боломжгүй буюу харьцангуй өндөр зардлаар бүтээгдэх бараа үйлчилгээг бусдаас худалдан авахын тулд бусдад байхгүй буюу тэднээс харьцангуй бага зардлаар үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг худалдах ёстой. Иймээс гадаад худалдаа нь:
а. Экспорт
б. Импорт гэсэн гадагшлах дотогшлох хоёр урсгалтай байдаг
Гадаад худалдаа үүсгэнээр аль нэг улс орон нь ямар нэг бүтээгдэхүүнийг дотоодын эрэлт хэрэгцээнээс илүү гаргаж үйлдвэрлэх болж уг бүтээгдэхүүнээр төрөлжиж ирсэн. Ингэж олон улсын хөдөлмөрийн хуваарь үүсгэн байна.
Гадаад худалдаа нь
- Харьцангуй бага зардлаар өрсдийн эрэлт хэрэгцээг хангах
- Үйлдвэрлэлийнхээ хэмжээг нэмэгдүүлэх замаар зардлаа хямдруулан хэмнэлт гаргах боломжийг олгодог хамгийн ашигтай арга хэлбэр юм.
Төрөлжилт ба харьцангүй давуу тал.
Сонгодог эдийн засгийг үндэслэгчдийн нэг Д.Рикардо анх харьцангуй давуу талын зарчим ба хуулийн тодорхойлж байна.
Жишээ нь: Англи улс Португол улсаас вино импортоор авч цэнбэ экспортлог нь ашигтай гэж үзсэн.
Ө.х Англи улсад цэнбэ үйлдвэрлэхэд нэг жилийн хугацаанд 100 ажилчин шаардлагатай. Вино үйлдвэрлэхэд 80 хүн шаардлагатай байв.
Иймд Англи улсад вино оруулж ирээд цэмбэ гаргахад ашигтай. Харин Бортугалид бол вино гаргаад цэмвэ оруулах нь ашигтай байв. Ө.х ? нэг хэсэг үйлдвэрлэгч нэг төрлийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхдээ хөдөлмөрийг болон бусад төрлийн нөөцээр зардал тоо хэмжээний бага байгаа учир нөгөө үйлдвэрлэгчийн өмнө харьцангуй давуу талыг бий болгоно.
Д. Рикардо харьцангүй давуу талын зарчмыг боловсруулахдаа үйлдвэрлэгч нэг хүчин зүйлийг тооцож байна. Ө.х хөдөлмөрийн хүчин зүйлийг тооцож үзсэн байна.
Эдийн засгийн ухааны үндэслэгч Адам Смит үндэстэн байна.
А. Байгалийн баялаг
Б. Байгаль цаг уурын нөхцөл байдал
В. Хөдөлмөрийн капиталийн нөөцөөрөө харилцан адилгүй учираас ямар нэг бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэгээр дагнан таралжихийг эрмэлзэн байдаг бөгөөд энэ нь гадаад худалдаа үүсэж хөгжинүндсэн нөхцөл юм гэж үзэж байсан. Гэвч бодит байдалд гадаад худалдаанд үнэмлэхүй давуу тал бус харьцангүй давуу тал гол үүрэгтэй болохыг Английн эдийн засагч Д. Рикардо анх нээн харуулж өөрийн харьцангуй давуу талын онолоо боловсруулна.
Харьцангуй давуу тал гэдэг нь тухайн улс орны харьцангуй бага зардлаар бүтээгдэхүүн ба үйчилгээ үйлдвэрлэн гарган чадавхи юм.
Э. Хэгтэр ба Б.Олин нарын загвар
Шведийн эдгээр эдийн засагчид Д. Рикардогийн зарчимыг өөрсдийнхөө загвард улам өргөжүүлж авч үзжээ. Ө.х тэд үйлдвэрлэлийн 2 үндсэн хүчин зүйлийг авч үзсэн.
а. Хөдөлмөрийн хүчин зүйл
б. Капиталийн хүчин зүйл
Иймд бүтээгдэхүүн үйлчилгээний хувьд нэг үйлдвэрлэгч нөгөө үйлдвэрлэгчдийнхээ хувьд харьцангуй давуу талтай байж болно.Энэ нь дараах олон төрлийн хүчин зүйл нөхцөлөөс хамаарна.
а. Байгаль цаг уурын нөхцөл
б. Газар зүйн байршил , ашигт малтмал
в. Хөрсний үржил шим
г. Олж болон улсын нөөц баялаг
д.Хөдөлмөрийн нөөцийн эх үүсвэр нь хүн амын өсөлт юм. Ийм улс орны эдийн засгийн хөгжих боломжуудыг хүн амын бүтэц бүрэлдээхүүн ихэнхдээ тодорхойлно. Ө Х? хөдөлмөрийн чадвартай хүн амь тэдний мэргэжил мэдлэг ,боловсролын түвшийнгийн бэлэн байгаа байдал зэргийг хүнимй капитал гэж нэрлэх бөгөөд энэ нь эдийн засгийн өсөлтөнд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэг учир их орон нөгөө орнуудынхаа өмнө нь харьцангуй давуу байдалд олж болно. Харьцангуй давуу тал эрэлт ба өрсөлдөх чадвар .Д.Рикардогийн боловсруулах харьцангуй давуу талын зарчим дээр .Орчин үеийн онолууд үйлдвэрлэлт олон хүчин зүйлийг тооцож үздэг боловч барааны нийлүүлэлтэнд гол анхаарлаа хандуулдаг байна. Ө Х Бодит байдал дээр олон улсын хуалдаанд оролцогчид худалдааны байгууллага түншээсээ илүү ихээр эзэмшиж байгаа нөөц ба хүчин зүйлээр үйлдвэрлэлт бүтээгдэхүүнийг экспортонд гаргахыг хичээдэг байна. Иймд дотоодын болоод гадааддын худалдаанд хэрэглэгчидын хүлэг сонирхол эрэлт чухал нөлөөтэй учир үйлдвэрлэгчид түүнийг харгалзаж үзэх шаардлагатай болдог байна. Таваарын үйлдвэрлэлт давуу тал эзэлж байгаа орон худалдааны түншээр давуу байдаггүй буюу юуны түрүүнд буурай хөгжилтэй болон хөгжиж байгаа орнуудыг сонгох шаардлагтай .Гэвч бодит амьдрал дээр энэ дүгнэлт үргэлж зорчигдож байдаг .Жишээ нь: АНУ өөрийн худалдааны түншээр Америк тивдээ хөгжилтэй Канад ,Аргентин улсыг сонгож авах жишээтэй .Ө .х эдгээр оронд хөгжиж байгаа орнуудаас төлбөрийн чадвар байнга тогтмол өндөр байх жишээтэй.
Худалдааний чөлөөт байдал дэмжих үйл ажиллагаа ба худалдааны саад .Чөлөөт худалдааны давуу тал ашигт чанар .Импортыг хязгаарлах бодолго явуулах замаар гадаадын бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд худалдааны аливаа нэг хориг саадыг тогтоох бөгөөд өөрийн экспортыг нэмэгдүүлэх замаар өөрийн орны эдийн засгийг бэхжүүлэх шаардлагатай болдог.
Чөлөөт худалдааны үед үнэ хаана өндөр байна тийшээ бараа таваар ургаж байдаг. Ийм учираас дотоод үйлдвэрлэгчийг дэмжихийн тулд гадаадын бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд гаалийн тариф нвонт тогтооно. Чөлөөт худалдааны хязгаарлалтын бодлого үр дагавар нь ямар үр дагвараа авчирах вэ?
а. Дотоодын зах зээлд чанартай үнэ хямд бараа зарч ирэх нь адил төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг дотоодын үйлдвэрлэгчдэд үйлдвэрлэг арга, шинэ технологийг нэвтрүүлэх үндсэн дээр үйлдвэрлэсэн зардлыг бууруулах боломж олгоно.
б. Дотоодын зах зээлд өрсөлдөөн бий болсон.
в. Ийм замаар чөлөөт худалдаа нь улс орны эдийн өсөлтийг хангах техникийн дэвшлийг дээшлүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
г. Хэрвээ худалдааны аливаа нэг хязгаарлалтууд бий болбол орон нутгийн үйлдвэрлэгчдийн хувьд үйлдвэрлэлж аргыг буюу технологийг боловсронгуй болгох сайжруулах явдлыг урамшуулах явдал багасна.
Улс хоорондын гадаад худалдаа нь үйлдвэрлэгийн зардлыг нэмэгдүүлэхгүйгээр хүн амын хэрэглээ хангамжийг нэмэгдүүлэх нэгж бүтээгдэхүүнд зарцуулан зардлыг хямдруулах боломжийг засгийн газар, үйлдвэр аж ахуйн газарт олгодог учраас аль ч улс орны засгийн газраас гадаад худалдааг аль болох чөлөөтэй болгон дэмжиж хөгжүүлхэд чиглэсэн үйл ажиллгааг явуулдаг боловч тодорхой хэмжээний зохицуулалт хийх шаардлага зүй ёсоор тавигдаж байдаг. Зохицуулалтыг худалдааны бодлогоор дамжин хэрэгжүүлж худалдааны бодлого гэдэг нь
- гаалийн таатвар
- хөнглөлт
- худалдааны хязгаарлалт зэргээр дамжуулна
Экспорт импортод чөлөөлөх чиглэлээр засгийн газраас явуулж буй үйл ажилгаагаа арга хэмжээнүүдийн нийлвэр цогц юм.