Макро ЭЗ нь улс орны эдийн засгийн хөгжлийг бүхэлд нь болон хөгжлийг тодорхойлж байгаа эдийн засгийн үйл явцуудын харилцан хамаарыг судалдаг. ӨХ эдийн засгийн үзэгдлийг улс үндэстний түвшинд авч судалж байгаа үйл явцыг макро эдийн засаг гэнэ. Нөгөө талаасаа эдийн засгийн механизмуудыг нийлмэл байдлаар судлана.
Макро эдийн засгийн судлах асуудал:
 ДНБ түүнийг тооцох арга
 ЭЗ-ийн нийт эрэлт, нийт нийлүүлэлт
 Төрийн мөнгө зээлийн бодлого
 Төрийн нийгмийн бодлого
 Эдийн засгийн өсөлтийн асуудал
 Эдийн засгийн гадаад харилцаа
 Төлбөрийн баланс ба валютын ханш зэрэг болно.
Макро ЭЗ-н зохицуулалт нь дараах зорилгуудыг амжилтанд хүргэхэд чиглэгдэнэ. Хүн ан үйлдвэр аж ахуйн газрыг зайлшгүй шаардлагатай бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээр хангагасан үйлдвэрлэгсэн бодит хэмжээний тогтвортой өсөлтийг хансан Ө.х энэ үзүүлэлт нь эдийн засгийн ситемийн хөгжлийн түвшингийн шинж чанарыг харуулах. Нэг хүнд ноогдож байгаа бүтээгдэхүүн үйлчилгээний тоо хэмжээ нь тухайн үндэстний эдийн засгийн чадавхийн хэмжээг харуулна.
ЗЗ өрсөлдөөний тусламжаар тогтсон үнийн тогтвортой түвшинг барихад макро эдийн засгийн зохицуулалт нэмэгдэнэ.
Хөдөлмөрийн чадвартай хүн амын ажил эрхлэлтийг түшинг нэмэгдүүлэх.
Гадаад худалдааны балансын тэнцвэржилтийн сайжруулах үндэсний валютыг хөрвөдөг болгох валютийн ханшийг тогтворжуулах.
Зах зээлийн нөхцөлд тохирсон нийгмийн хамгаалалт үр ашигтай бодлого явуулсан г.м болно. Ө.х макро эдийн засгийн зохицуулалт нь:
1) Юу үйлдвэрлэх вэ?
2) Яаж үйлдвэрлэх вэ?
3) Хэнд үйлдвэрлэх вэ?
Гэдэг асуудлыг зохицуулахад чиглэгдэнэ.
Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний тухай ойлголт
Түүний зардал талаас буюу бүтээгдэхүүнээр тооцох арга
Нэгж хугацаанд үйлдвэрлэн гарсан нийт гарцыг ДНБ гэнэ. Ө.х нэг жилийн
хугацаанд нийт эдийн засгийн хэмжээгээр үйлдвэрлэсэн эцсийн тухай яригдаж байгаа учир нийт бүтээгдэхүүн нь мөнгөөр хэмжигдэнэ.
--ДНБ-ийг зөвхөн эцсийн бүтээгдэхүүнээр тооцно. Ө.х завсрын бүтээгдэхүүнийг оруулж тооцохгүй.
--- Бүтээгдэхүүний тоо хэмжээг нэмэгдүүлэхгүй байгаа үйлдвэрлэгч биш хүчин зүйлүүдийг
ДНБ-г тооцохдоо оруулж тооцохгүй
Энд:
 Үнэт цаас буюу шилжих төлбөртэй холбоотой санхүүгийн үйл ажиллагаанууд.
 Төрөөс олгож байгаа бүх төрлийг тэтгэвэр тэтгэмжүүд, бүх төрлийн даатгал.
 Хувийн нийтийн төлбөрүүд
 Хувьцаа облигаци өрийн бичиг зэрэг үнэт цаасны худалдах ба худалдаж авах үйл ажиллагаа
 Өмнө нь худалдсан барааг дахин худалдах үйл ажиллагаа
Ө.х зөвхөн тухайн онд үйлдвэрлэсэн бараагаар ДНБ-ийг тооцох болно.
ДНБ-ийг ерөнхийдөө 3 аргаар тооцдог.
1) Зардлаар буюу бүтээгдэхүүний урсгалаар
2) Орлогын урсгалаар буюу хуваарилалтын аргаар
3) Үнэ цэнийн аргаар тооцох
ДНБ нь эцсийн хэрэглэгчид очиж байгаа тухайн жилд үйлдвэрлэсэн нийт бүтээгдэхүүн үйлчилгээний үнийн дүн учраас эцийн хэрэглэгчдээс тэдгээрийн олж авахад зарцуулсан нйит зардлын дүнгээр тодорхойлох бүрэн боломжтой. Үүнийг зардлаар тодорхойлох арга гэнэ.
ДНБ= C+I+G+
C--- Хувийн хэрэглээний зардал
• Удаан эдэлгээтэй бараа үйлчилгээний зардал
• Өдөр тутмын өргөн хэрэгцээний барааны зардал (талх сүү г.м)
• Бүх төрлийн үйлчилгээний зардал зэрэг багтана.
 I Хөрөнгө оруулалтын ба үйлдвэр аж ахуйн газрын хэрэглээний зардал
Ө.х пүүсийн хэрэглээний зардал
 Үйлдвэрлэсэн тоног төхөөрөмжүүдийг худалдаж авах зардал
 Шинээр барилга байгууламж барих зардал
 Түүний эд нөөцийг хадгалах хамгаалахтай холбогдон гаран зардал г.м
G-Засгийн газрын хэрэглээний зардал ө.х бүтээгдэхүүн ба үйлчилгээг худалдаж авах г.м зардлууд
 Ажиллах хүчний зардлууд (цалингийн)
 Засгийн газрын аж ахуйн болон техник үйл ажиллагаатай холбогдон гарах зардал
 Шилжих төлбөрийн зардлууд
 = х-1 нь Экспорт импортын үйл ажиллагаатай холбогдон гарах зардал буюу гадаадын хэрэглэгдэх бүтээгдэхүүн үйлчилгээг олж авахад зарцуулсан зардал
ДНБ-ийг орлого талаас нь тооцох .
ДНБ-ийг дараах орлогуудаар тодорхойлж болно.
 Хөдөлмөрийн төлөө авч байгаа хүн амын цалингийн орлого
 Рентийн орлого
 Зээлийн хүүгийн орлого
 Бүх төрлийн ашгийн орлого
ДНБ= Цалин+ Рент+ Хүү+ Ашиг+ Ногдол ашиг корпорацийн ашиг+ Элэгдэл хорогдлын шимтгэл ба шууд бус татвар
Цалингийн төлбөрт:
 Үйлдвэр аж ахуйн газрууд дахь даатгал суутгалууд
 Тэтгэвэр тэтгэмж
 Ажилгүйдлийн даатгал шимтгэл болно.
Рент ба түрээсийн төлбөрийг газар тоног төхөөрөмж бусад нөөцийн өмчлөгчдэд орлогын хэлбэрээр олгож байна.
Хүүгийн орлого капиталийг нь ашигласны төлөө ажилчдын төлж байгаа мөнгөн төлбөрийг хүүгийн орлого гэж ойлгоно.
Ашгийн орлогыг:
 Үйлдвэр аж ахуйн газрын ажилчдын ашгийн орлого, Ө.х пүүсийн нөхцөл
 Хувьцаа эзэмшигчдийн ашигдивидент
 Үүнээс гадна энэ ашгийн нэг хэсгийг корпораци татвар хэлбэрээр авна .
 Хуваарилдаагүй ашгийн үндсэн хэсэг нь үйлдвэрлэгчдэд хөрөнгө оруулалт болж өгнө.
Элэгдэл хорогдлын шимтгэл ба шууд бус татвар. Шууд бус татварт гаалийн, нэмэгдсэн өртгийн болон онцгой албан татвар хамаарагдана.
ДНБ-ний төрөл: ДНБ мөнгөөр илэрхийлэгддэг учир бүтээгдэхүүн үйлчилгээний хэмжээ нэмэгдээгүй байхад үнийн өсөлтөөс болоод түүний хэмжээ өсч болно. Иймд ДНБ- г хоёр ангилна.
Нэрлэсэн ДНБ
Бодит ДНБ Жнь:ДНБ хоёр дахин өсөж энэ хугацаанд мөн үнэ хоёр дахин өсөж байж болно. Гэвч бодит байдалд бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ нэмэгдээгүй болно.
Ийм учраас янз бүрийн хугацаан дахь ДНБ-ийг харьцуулахын тулд үнийн индексээр илэрхийлнэ.


Үнийн түвшний өөрчлөлтийг илэрхийлэх үзүүлэлтийг үнийн индекс ба дефлятор гэнэ. Дефлятор нь тайлант ба суурь жилийн үнийн ялгааг илэрхийлэгч коэффициент юм.
Дефлятор = —тайлант онийн үнийн дүн
Нэрлэсэн ДНБ гэж тухайн онд үйлдвэрлэгдсэн эцсийн бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээг тухайн үеийн үнээр үржүүүлж тооцохыг хэлнэ.
Бодит ДНБ гэж тухайн онд үйлдвэрлэсэн эцсийн бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээг суурь оны болон өөрчлөлтгүй тогтмол үнээр үржүүлж тооцсоныг хэлнэ.
ДНБ-ийг үнэ цэнийн аргаар тооцох:
Бүтээгдэхүүнийг эхнээс нь аваад эцсийн бүтээгдэхүүн болтол оролцож буй бүх пүүсүүдийн шинээр бий болгосон үнэ цэнийн нэгэн замаар судлах арга юм.
Ж.нь
a)Тариалинчид буудайгаа гурилын үйлдвэрт 30 мянган төгрөгөөр зарсан гэвэл 30мянган төгрөгийн үнэ цэнэтэй зүйл бүтээнээ гэж хэлж болно.
b)Гурил болгоод 50мянган төгрөгөөр талхны үйлдвэрт худалдсан нөхцөлд гурилын үйлдвэр 20мянган төгрөгийн үнэ цэнэтэй зүйлийг бүтээв.
c)Талхны үйлдвэр гурилаар талх бариад 90мл төгрөгөөр худалдсан бол 40мянган төгрөгийн үнэ цэнэ шинээр бий болсон.
Иймд: ДНБ= 30+20+40=90
Үндэсний тооцооны системийн үзүүлэгтүүд.
a) ДНБ=C+I+G+ Нэгж хугацаанд үйлдвэрлэгт нийт гарцын хэмжээг ДНБ
b) ДЦБ=ДНБ- капиталын нэгдэл хорогдлын шимтгэл
c) ХО=ДЦБ- бизнесийн шууд бус татвар
Үндэсний орлого нь тухайн улсад цоо шинээр үйлдвэрлэж бий болгосон илэрхийлдэг үзүүлэлт юм.
ҮО= цалин+рент+хүү+ашиг
Өрх гэрүүдэд шинхэнэ байдлаар олгогдож байгаа орлогыг хувийн орлого гэнэ. ХО=ҮО--- Хувийн орлогын татвар
Өрх гэрүүд хувийн цэвэр орлогынхоо нэг хэсгийг хэрэглээгээ хангахад, үлдсэн хэсгийг нь ирээдүйн хэрэглээнд зориулан хуримтлуулдаг. Иймд хувийн цэвэр орлого нь өрхийн амьдрлын түвшинг харуулдаг гол үзүүлэлт юм.

Макро ЭЗ нь улс орны эдийн засгийн хөгжлийг бүхэлд нь болон хөгжлийг тодорхойлж байгаа эдийн засгийн үйл явцуудын харилцан хамаарыг судалдаг. ӨХ эдийн засгийн үзэгдлийг улс үндэстний түвшинд авч судалж байгаа үйл явцыг макро эдийн засаг гэнэ. Нөгөө талаасаа эдийн засгийн механизмуудыг нийлмэл байдлаар судлана.
Макро эдийн засгийн судлах асуудал:
 ДНБ түүнийг тооцох арга
 ЭЗ-ийн нийт эрэлт, нийт нийлүүлэлт
 Төрийн мөнгө зээлийн бодлого
 Төрийн нийгмийн бодлого
 Эдийн засгийн өсөлтийн асуудал
 Эдийн засгийн гадаад харилцаа
 Төлбөрийн баланс ба валютын ханш зэрэг болно.
Макро ЭЗ-н зохицуулалт нь дараах зорилгуудыг амжилтанд хүргэхэд чиглэгдэнэ. Хүн ан үйлдвэр аж ахуйн газрыг зайлшгүй шаардлагатай бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээр хангагасан үйлдвэрлэгсэн бодит хэмжээний тогтвортой өсөлтийг хансан Ө.х энэ үзүүлэлт нь эдийн засгийн ситемийн хөгжлийн түвшингийн шинж чанарыг харуулах. Нэг хүнд ноогдож байгаа бүтээгдэхүүн үйлчилгээний тоо хэмжээ нь тухайн үндэстний эдийн засгийн чадавхийн хэмжээг харуулна.
ЗЗ өрсөлдөөний тусламжаар тогтсон үнийн тогтвортой түвшинг барихад макро эдийн засгийн зохицуулалт нэмэгдэнэ.
Хөдөлмөрийн чадвартай хүн амын ажил эрхлэлтийг түшинг нэмэгдүүлэх.
Гадаад худалдааны балансын тэнцвэржилтийн сайжруулах үндэсний валютыг хөрвөдөг болгох валютийн ханшийг тогтворжуулах.
Зах зээлийн нөхцөлд тохирсон нийгмийн хамгаалалт үр ашигтай бодлого явуулсан г.м болно. Ө.х макро эдийн засгийн зохицуулалт нь:
1) Юу үйлдвэрлэх вэ?
2) Яаж үйлдвэрлэх вэ?
3) Хэнд үйлдвэрлэх вэ?
Гэдэг асуудлыг зохицуулахад чиглэгдэнэ.
Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний тухай ойлголт
Түүний зардал талаас буюу бүтээгдэхүүнээр тооцох арга
Нэгж хугацаанд үйлдвэрлэн гарсан нийт гарцыг ДНБ гэнэ. Ө.х нэг жилийн
хугацаанд нийт эдийн засгийн хэмжээгээр үйлдвэрлэсэн эцсийн тухай яригдаж байгаа учир нийт бүтээгдэхүүн нь мөнгөөр хэмжигдэнэ.
--ДНБ-ийг зөвхөн эцсийн бүтээгдэхүүнээр тооцно. Ө.х завсрын бүтээгдэхүүнийг оруулж тооцохгүй.
--- Бүтээгдэхүүний тоо хэмжээг нэмэгдүүлэхгүй байгаа үйлдвэрлэгч биш хүчин зүйлүүдийг
ДНБ-г тооцохдоо оруулж тооцохгүй
Энд:
 Үнэт цаас буюу шилжих төлбөртэй холбоотой санхүүгийн үйл ажиллагаанууд.
 Төрөөс олгож байгаа бүх төрлийг тэтгэвэр тэтгэмжүүд, бүх төрлийн даатгал.
 Хувийн нийтийн төлбөрүүд
 Хувьцаа облигаци өрийн бичиг зэрэг үнэт цаасны худалдах ба худалдаж авах үйл ажиллагаа
 Өмнө нь худалдсан барааг дахин худалдах үйл ажиллагаа
Ө.х зөвхөн тухайн онд үйлдвэрлэсэн бараагаар ДНБ-ийг тооцох болно.
ДНБ-ийг ерөнхийдөө 3 аргаар тооцдог.
1) Зардлаар буюу бүтээгдэхүүний урсгалаар
2) Орлогын урсгалаар буюу хуваарилалтын аргаар
3) Үнэ цэнийн аргаар тооцох
ДНБ нь эцсийн хэрэглэгчид очиж байгаа тухайн жилд үйлдвэрлэсэн нийт бүтээгдэхүүн үйлчилгээний үнийн дүн учраас эцийн хэрэглэгчдээс тэдгээрийн олж авахад зарцуулсан нйит зардлын дүнгээр тодорхойлох бүрэн боломжтой. Үүнийг зардлаар тодорхойлох арга гэнэ.
ДНБ= C+I+G+
C--- Хувийн хэрэглээний зардал
• Удаан эдэлгээтэй бараа үйлчилгээний зардал
• Өдөр тутмын өргөн хэрэгцээний барааны зардал (талх сүү г.м)
• Бүх төрлийн үйлчилгээний зардал зэрэг багтана.
 I Хөрөнгө оруулалтын ба үйлдвэр аж ахуйн газрын хэрэглээний зардал
Ө.х пүүсийн хэрэглээний зардал
 Үйлдвэрлэсэн тоног төхөөрөмжүүдийг худалдаж авах зардал
 Шинээр барилга байгууламж барих зардал
 Түүний эд нөөцийг хадгалах хамгаалахтай холбогдон гаран зардал г.м
G-Засгийн газрын хэрэглээний зардал ө.х бүтээгдэхүүн ба үйлчилгээг худалдаж авах г.м зардлууд
 Ажиллах хүчний зардлууд (цалингийн)
 Засгийн газрын аж ахуйн болон техник үйл ажиллагаатай холбогдон гарах зардал
 Шилжих төлбөрийн зардлууд
 = х-1 нь Экспорт импортын үйл ажиллагаатай холбогдон гарах зардал буюу гадаадын хэрэглэгдэх бүтээгдэхүүн үйлчилгээг олж авахад зарцуулсан зардал
ДНБ-ийг орлого талаас нь тооцох .
ДНБ-ийг дараах орлогуудаар тодорхойлж болно.
 Хөдөлмөрийн төлөө авч байгаа хүн амын цалингийн орлого
 Рентийн орлого
 Зээлийн хүүгийн орлого
 Бүх төрлийн ашгийн орлого
ДНБ= Цалин+ Рент+ Хүү+ Ашиг+ Ногдол ашиг корпорацийн ашиг+ Элэгдэл хорогдлын шимтгэл ба шууд бус татвар
Цалингийн төлбөрт:
 Үйлдвэр аж ахуйн газрууд дахь даатгал суутгалууд
 Тэтгэвэр тэтгэмж
 Ажилгүйдлийн даатгал шимтгэл болно.
Рент ба түрээсийн төлбөрийг газар тоног төхөөрөмж бусад нөөцийн өмчлөгчдэд орлогын хэлбэрээр олгож байна.
Хүүгийн орлого капиталийг нь ашигласны төлөө ажилчдын төлж байгаа мөнгөн төлбөрийг хүүгийн орлого гэж ойлгоно.
Ашгийн орлогыг:
 Үйлдвэр аж ахуйн газрын ажилчдын ашгийн орлого, Ө.х пүүсийн нөхцөл
 Хувьцаа эзэмшигчдийн ашигдивидент
 Үүнээс гадна энэ ашгийн нэг хэсгийг корпораци татвар хэлбэрээр авна .
 Хуваарилдаагүй ашгийн үндсэн хэсэг нь үйлдвэрлэгчдэд хөрөнгө оруулалт болж өгнө.
Элэгдэл хорогдлын шимтгэл ба шууд бус татвар. Шууд бус татварт гаалийн, нэмэгдсэн өртгийн болон онцгой албан татвар хамаарагдана.
ДНБ-ний төрөл: ДНБ мөнгөөр илэрхийлэгддэг учир бүтээгдэхүүн үйлчилгээний хэмжээ нэмэгдээгүй байхад үнийн өсөлтөөс болоод түүний хэмжээ өсч болно. Иймд ДНБ- г хоёр ангилна.
Нэрлэсэн ДНБ
Бодит ДНБ Жнь:ДНБ хоёр дахин өсөж энэ хугацаанд мөн үнэ хоёр дахин өсөж байж болно. Гэвч бодит байдалд бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ нэмэгдээгүй болно.
Ийм учраас янз бүрийн хугацаан дахь ДНБ-ийг харьцуулахын тулд үнийн индексээр илэрхийлнэ.


Үнийн түвшний өөрчлөлтийг илэрхийлэх үзүүлэлтийг үнийн индекс ба дефлятор гэнэ. Дефлятор нь тайлант ба суурь жилийн үнийн ялгааг илэрхийлэгч коэффициент юм.
Дефлятор = —тайлант онийн үнийн дүн
Нэрлэсэн ДНБ гэж тухайн онд үйлдвэрлэгдсэн эцсийн бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээг тухайн үеийн үнээр үржүүүлж тооцохыг хэлнэ.
Бодит ДНБ гэж тухайн онд үйлдвэрлэсэн эцсийн бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээг суурь оны болон өөрчлөлтгүй тогтмол үнээр үржүүлж тооцсоныг хэлнэ.
ДНБ-ийг үнэ цэнийн аргаар тооцох:
Бүтээгдэхүүнийг эхнээс нь аваад эцсийн бүтээгдэхүүн болтол оролцож буй бүх пүүсүүдийн шинээр бий болгосон үнэ цэнийн нэгэн замаар судлах арга юм.
Ж.нь
a)Тариалинчид буудайгаа гурилын үйлдвэрт 30 мянган төгрөгөөр зарсан гэвэл 30мянган төгрөгийн үнэ цэнэтэй зүйл бүтээнээ гэж хэлж болно.
b)Гурил болгоод 50мянган төгрөгөөр талхны үйлдвэрт худалдсан нөхцөлд гурилын үйлдвэр 20мянган төгрөгийн үнэ цэнэтэй зүйлийг бүтээв.
c)Талхны үйлдвэр гурилаар талх бариад 90мл төгрөгөөр худалдсан бол 40мянган төгрөгийн үнэ цэнэ шинээр бий болсон.
Иймд: ДНБ= 30+20+40=90
Үндэсний тооцооны системийн үзүүлэгтүүд.
a) ДНБ=C+I+G+ Нэгж хугацаанд үйлдвэрлэгт нийт гарцын хэмжээг ДНБ
b) ДЦБ=ДНБ- капиталын нэгдэл хорогдлын шимтгэл
c) ХО=ДЦБ- бизнесийн шууд бус татвар
Үндэсний орлого нь тухайн улсад цоо шинээр үйлдвэрлэж бий болгосон илэрхийлдэг үзүүлэлт юм.
ҮО= цалин+рент+хүү+ашиг
Өрх гэрүүдэд шинхэнэ байдлаар олгогдож байгаа орлогыг хувийн орлого гэнэ. ХО=ҮО--- Хувийн орлогын татвар
Өрх гэрүүд хувийн цэвэр орлогынхоо нэг хэсгийг хэрэглээгээ хангахад, үлдсэн хэсгийг нь ирээдүйн хэрэглээнд зориулан хуримтлуулдаг. Иймд хувийн цэвэр орлого нь өрхийн амьдрлын түвшинг харуулдаг гол үзүүлэлт юм.