Эдийн засаг

Аливаа эдийн засгийн байгуулагын үндсэн зорилго нь байгаа хэрэгцээг аль болох оновчтой хангах явдал юм. Иймд дараах шаардлагуудаас хамаараад эдийн засгийн өсөлт зайлшгүй шаардлагтай. Өрийн хөрөнгө өсөн нэмэгдэж буй эдийн засаг буюу нэг хүнд ноогдох үйлдвэрлэлийн бодит хэмжээний өсөлт нь дээр зорилтыг хангах боломж ашиг бөгөөд эдийн засгийн өсөлт дараах үр дагварыг бий болгоно
- Хүн амын амьдралын түвшинг дээшлүүлэх
- Материаллаг баялагуудыг арвижуулаж, бүтээгдэхүүний зардлыг багасгах
- Өсч байгаа шинэ эдийн засгийн хэрэгцээг хангах нийгэм эдийн засгийн асуудлыг улс орны доотоод багыг олон улсын түвшинд шийдвэрлэх шадвар өндөрших.
- Бодит цалингийн хэмжээ нэмэгдэх
- Өргөх цар хүрээтэй хэмжээ арга хэмжээг хэрэгжүүлэх боломжтой болох
- Хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх ядуурал буурах гэх мэт
Нөгөө талаараа эдийн засгийн өсөлт нь:
- Үйлдвэрлэлийн хэмжээний хязгарлагдмал байдлаас үүсдэгэдийн засгийн бэрхшээлийг арилгах
- Эдийн засгийн зорилгыг бүрэн хэрэгжүүлэх
- Өргөн цар хүрээтэй шинэ хөтөлбөр хэрэгжүүлэх боломжит нийгэмд олгодог учир зайлшгүй шаардлагтай
Эдийн засгийн өсөлтийн хүчин зүйл
Эдийн засгийн өсөлтийн хүчин зүйлыг дараах хоёр төрөлд ангилна
1. Нийлүүлэлтийн хүшин зүйлүүд
- Байгалын нөөцийн тоо , хэмжээ, чанар
- Хөдөлмөрийн нөөцийн тоо, чанар
- Үндсэн капиталын тоо,хэмжээ, чанар
- Үйлдвэрлэлд ашиглаж байгаа технологийн түвшин
Эдгээр хүчин зүйлүйл двэрлэлийн өсөлтийг биет болгодог. Сайн чанарын тоо хамжээний нөөцийг технологших чадалтай халуулж байж лбодит үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлж болно. Бүтээгдэхүүн үйлчилгээний үйлдвэрлэлд эдгээр хүчин зүйлсийн оролцоонд хувь хэмжээ харилцан адилгүй боловч аль хэсэг нь байхгүйгээр үйлдвэр явагдахгүй.
2. хуварилалтын болон эрэстийн хүчин зүйлүүд.
Эдийн засгийн өөрийн үйлдвэрлэлын хүчин чадлаа бүрэн хэрэгжүүлэх боломж эрэлт нийлүүлэлтийн хүчин зүйлүүдээр хязгарлагддаг. Эрэлтийн хүчин зүйл ба нөөцийн хуваарилтыг ач холбогдол их, хэдий ч эдийн засгийн өсөлтийн асуудлын тухайлбал нийлүүлэлтийн хүчин зүйлүүдэд голлох анхаарах хэрэгтэй. Бодит бүтээгдэхүүн ба орлогын өсөлт хоёр үндсэн аргаар хэрэгжинэ.
1. их хэмжээгээр нөөц татан буруулах замаар
2. Түүнийг илүү бүтээлтэй ашиглах замаар хэрэгжих
Иймд эдийн засгийн өсөлтөнд хөдөлмөрийн зарцуулалтын өсөлт нөлөөлнө.
Үүний хөдөлмөрийн бүтээмжийн өсөлтөөр тайлбарлана.
Хөдөлмөрийн бүтээмж
Хөдөлмөрийн бүтээмж гэдэг нь нэгж хугацаанд нэгж хөдөлмөрийн буй багсын байгаа бүтээгдэхүүний бодит хэмжээ буюу чадавхи юм.тодорхой хугацаанд үйлдвэрлэгдсэн бодит үндэсний нийт бүтээгдэхүүнийг зарцуулан ажлын цагт харьцуулж нэг цагийн хөдөлмөрийн бүтээмжийг эсвэл нийт ажилагсадын тоонд харьцуулж нэг ажилтны хөдөлмөрийн бүтээмжийг тодорхойлоно.
Үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлүдийн чанар, ашиглалт нь дээшилсээр тэдгээрийн нэгж хугацаанд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн боломж нэгдэж байна. Иймээс хөдөлмөрийн бүтээмжийг өсөлтөнд дараах хүчин зүйл нөлөөлнө.
- Ажиллагсадын эрүүл мэндийн байдал
- Ажиллагсадын мэдлэг боловсрол дадлага туршлага
- Хөдөлмөрийн зохион байгуулалт
- Нөөцийн ашиглалт оновчтой хваарилалт
- Аж ахуйн эрхлэх арга механизм
- Төрийн оновчтой зогцуулалт зэрэг нөлөөлнө.
Ажиллагсадын техник хангамж хэр өндөр байна тэр хэмжээгээр тэдний бүтээн чадвар өндөр байна.
Капитал зэвсэглэлт = Капиталын хэмжээ / ажиллагсадын тоо
Иймд бодит бүтээгдэхүүн ба орлогын өсөлтийг хангадаг хамгийн чухал хүчин зүйл нь хөдөлмөрийн бүтээмж юм.

Эдийн засгийн өсөлтийг сатуулах хүчин зүйлс.
_Байгаль цаг уурын тааламжгүй нөлөөлөл.
- Улс төр, эдийн засгийн тогтворгүй байдал.
- Эдийэн засгийн оновчны бус бүтэц
- Үйлдвэрлэл тэнцвэрт бус бүтэц
- Ажил хөдөлмөрд хайхарамжгүй хандах явдал
- Аж ахуйн гэмт хэрэг
- Хөдөлмөрийн тарган үед ажил зохионо
- Хөдөлмөрийн бүтээмжийн өсөлтөөс илүү хурдастай хүн амын өсөлт
- Хүрээлэн байгаа орчин ба хөдөлмөр хамгаалал зэрэгтэй холбогдол эрх зүйн зохицуулалтын баримт бичиг зэрэг хүчин зүйлүүд сөрөг нөлөө үзүүлнэ

Эдийн засгийн өсөлтийн төрөл
Эдийн засгийн өсөлтийг ямар хүчин зүйлийн нөлөөлөлөөр явагдаж байгаа уг өсөлт нь ямар шинж чанартай байна. өөрөөр хэлбэл тооны өсөлт үү? Чанарын өсөлт үү? гэдгээс шалтгаалуулан
- Эрчимтэй өсөлт
- Эрчимтэй бус өсөлт гэж ангилна.
Эрчимтэй бус өсөлтийг хангаж буй хүчин зүйлүүдийг эдийн засгийн өсөлтийн эрчимтэй бус хүчин зүйл гэнэ. Үүнд:
- Капиталын тоо хэмжээний өсөлт
- Хөждөлмөрийн тоо хэмжээг өсөлт тус тус хамаарна
Эрчимтэй өсөлтийг хангаж буй хүчин зүйлүүдийг эдийн засгийн өсөлтийн эрчимтэй хүчин зүйл гэж нэрлэнэ. Үүнд:
- ШУ техникийн дэвшил
- Ажилагсадын мэдлэг боловсролын дэшлэлт
- Нөөцүүдийн бүрэн дүүрж оновчтои ашиглах
- Үйлдвэрлэлийн үр ашигтай зохион байгуулалт г.м
Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн эрчимтэй бус өсөлт нь хүчин зүйлүүдийн тоо хэмжээг нэмэгдүүлэх замаар бий болж байхад эрчимтэй өсөлт нь хүчин зүйлүүдийн чанарыг сайжруулах үндсэн дээр бий болж байна.
Эдийн засгийн өсөтийг тодорхойлох
1. бодит үндэсний нийт бүтээгдэхүүн ба ҮЦБ- ний хэмжээгээр түний өсөлтийн хурдацаар тодорхоилох
2. мөн нэг хүнд ноогдож байгаа эдийн засгийн болон цэвэр бүтээгдэхүүний
өсөлтөөр тодорхойлох
Эдгээр үзүүлэлтүүд нь:

Эдийн засгийн өсөлтийн хурд
= P1-тайлант он
Р0-суурь он


Үндэсний нийт бүтээгдэхүүний тусламжтайгаар хэмжиж байгаа эдийн засгийн өсөлт нь
а. Улс орны эдийн засгийн хөгжлийн тоон талын үзүүлэлтийг харуулна
б. Үйлдвэрлэж байгаа бүтээгдэхүүний чанарын талыг тэр бүр тооцдоггүй
в. Мөн нийгмийн амьдралын чанарын талыг харуулахгүй байх
г. Бүтээгдэхүүн ба үйлчилгээний үнийн өсөлтийг харуулахгүй байх
д. Нэг хүнд ноогдох ҮНБ- ний хэмжээ, мөн үйлдвэлэгдсэн нийгмийн бүтээгдэхүүний хуваарилалт тусгаж харуулахгүй. Өөрөөр хэлбэл хүн амын бүлгийн янз бүрийн хэсэгт орлогын ноогдож байгаа байдал ямар байгааг тулган харуулахгүй байна.

Үнэт цаас гэдэг нь хөрөнгийн бирж дээр арилжаасан зориулалттай бөгөөд гарсан этгээдийнхээ хөрөнгөөр баталгаажсан баримт бичиг буюу гүйлгээний чадвар бүхий санхүүгийн бараа юм .Үнэт цаас түүний төрлүүд арилжаалах нөхцөл, баталгааны хувьд ялгаатай байх боловч түүнийг гаргагчдаа хөрөнгө оруулалт санхүүжилтын эх үүсвэр болж чадах ба эзэмшигчдийнхээ хувьд хожим мөнгөөр илэрхийлэгдсэн орлого оруулж байдгаараа ижил агуулагатай юм.
Үнэт цаас нь: 1. Хувьцаа
2. Өрийн бичиг
3. Бонд барьцаа
4. Хөрөнгө оруулалтын эрхийн бичиг
5. Чек өрийн баталгааа (вексель) гэх мэт олон төрөлтэй.
А.Хувьцаа гэдэг нь хөрөнгө эзэмших эрхийн баталгаа буюу тухайн пүүёийн хөрөнгийн тодорхой хэсгийг эзэмшиж байгаа гэдгийг илэрхийлсэн ашгаас хамаарна.
Ногдол ашиг нь хувьцаа нэг бүрт тооцож гаргасан мөнгөн илэрхийлэг боловч түүнийг хувьцаа эзэмшигчдэд мөнгөөр бичиг эсвэл хувьцааны хэлбэрээр олгож байвал түүнийг хувьцаат ногдол ашиг гэж нэрлэнэ.
Хувьцаа нь дотроо:
-Энгийн
-Давуу эрхтэй хувьцаа
Б.Зээл олгоохыг гэрчилж байгаа үнэт цаасыг өрийн бичиг гэж нэрлэдэг.Өрийн бичгийг худалдаж авах нь түүнийг гаргасан байгууллагад мөнгө зээлдүүлж байнга гэсэн үг юм.
Нөгөө талаас хөрөнгийнхөө харьцангуй аюулгүй байдлыг хангах илүү баталгаат ,хүү олон сонирхолтой хүмүүс ,байгууллага, өрийн бичиг худалдаж авдаг.Иймд өрийн бичгийг
-Засгийн газар
-Орон нутгийн захиргаа
-Компани аль аль нь гаргаж болно.
Ихэнхдээ засгийн газар ,орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагаас өрийн бичгийн гол төсөв ,төсвийн алдагдлыг нөхөх ,үйлдвэр ,пүүс банкууд íýìýëò õºðºíãèéí õýðýãöýýãýý õàíãàõ çîðèëãîîð òîäîðõîé õàíãàõ çîðèëãîîð òîäîðõîé õóãàöààòàé ãàðãàäàã.
ªðèéí áè÷èã ãàðãàã÷ íü ò¿¿íèé õóäàëäàí àâàõ, õ¿ì¿¿ñ áàéãóóëëàãàä æèë á¿ð òîäîðõîé õýìæýýíèé õ¿¿ õóãàöàà äóóñàõàä íü àíõ çýýëäýæ àâñàí ìºíãèéã ýðã¿¿ëýí òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.

Áèðæ ò¿¿íèé òºðºë
Áèðæ íü áàðàà, ¿íýò öààñ, ãàäààä âàëþòûí ñîëèëöîîã ÿâóóëäàã áàéíãûí àæèëëàãàà á¿õèé Ẻíèé õóäàëäààíû õýëáýð þì. Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãéèí õàðèëöàà õºãæñºí íºõöºëä ¿éëäâýðèéí ýçýí,¿éëäâýðèéí õýðýãñýë, àæèëëàõ õ¿÷èéã òàâààðûí áà àæèëëàõ õ¿÷íèé çàõ çýýë äýýðýýñ õóäàëäàí àâàõ áºãººä ýõíèéõèéã õºðºíãèéí áà áèðæ ãýæ íýðëýäýã.
À. Òàâààðûí
Á. Õºäºëìºðèéí
Â. Õºðºíãèéí ãýæ çàõ çýýëèéí õàðèëöààíä îðîëöîæ áàéãàà îáüåêòûí ýäèéí çàñãèéí àãóóëãààð íü äýýðõ òºðºëä àíãèëäàã.
Õºðºíãèéí áèðæ, ò¿¿íèé çîõèîí áàéãóóëàëò
Õºðºíãèéí áèðæ íü àëèâàà çàõ çýýëèéí àäèë õóäàëäàã÷ áà õóäàëäàí àâàã÷èä óóëçàí àðèëæàà õýëöýë õèéäýã ãàçàð áºãººä ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãààíä îëîí òîîíû áàéãóóëëàãà õ¿ì¿¿ñ îðîëöîíî.
Õºðºíãèéí áèðæ äýýð ï¿¿ñ êîìïàíèóäûí ¿íýò öààñûã õóäàëäàæ õóäàëäàí àâàõààñ ãàäíà óëñûí ºðèéí áè÷èã áóñàä á¿õ òºðëèéí ¿íýò öààñûã àðèëæèæ áàéäàã. Õºðºíãèéí áèðæèéí ¿éë àæèëëàãàà çºâõºí ¿íýò öààñ àðèëæàõ ¿éë àæèëëàãààãààð õÿçãààðëàãäàõã¿é ò¿¿íýýñ ãàäíà áîíä, àëò çýðýã õºðºíãèéí áóñàä õýëáýðèéã áîðëóóëäàã. Õºðºíãèéí áèðæ íü áàéãóóëëàãà õ¿ì¿¿ñò ñóë ÷ºëººòýé áàéãàà ìºíãºí õºðºíãèéã äàé÷ëàí ¿éëäâýðëýëèéí ýðãýëòýíä îðóóëàõ ãîë ìåõàíèçì þì. Áèðæèéí àæèëòíóóä íü ººðñäèéí àæèë ¿¿ðãèéí õóâààðèéí äàãóó áðîêåð, òðåéäåð äèëåð ãýæ õóâààãäàíà.
- Áðîêåð íü õóâüöàà õóäàëäàõ áîëîí õóäàëäàí àâàõ õ¿ì¿¿ñ áàéãóóëëàãàä çóó÷ëàã÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.
- Òðåéäåð- õóäàëäàã÷ áà õóäàëäàí àâàã÷èéí õîîðîíä õîëáîí ºã÷ àðèëæàà ÿâóóëàõ ¿¿ðýã á¿õèé áèðæèéí òàíõèìä àæèëàãñäûã õýëíý.
- Äèëå –õýðâýý áðîêåðóóä õóâüöààã ººðèéí õýðýãöýýíäýý çîðèóëàí ººðèéí õºðºí㺺ð õóäàëäàí àâ÷ ãýðýý áàéãóóëáàë äèëåð ãýíý.
Àíõäàã÷ çàõ çýýë ãýäýã íü ¿éëäâýð, êîìïàíèóäààñ øèíýýð ãàð÷ èðñýí ¿íýò öààñûã áîðëóóëàõ, õºðºíãèéã àðèâæóóëàõ çîðèëãîòîé ¿éë àæèëëàãààã õýëýõ áîë, ýðãýëòýíä îðñîí ¿íýò öààñûã õóäàëäàæ, ñîëèëöîõ ¿éë àæèëëàãààã õî¸ðäîã÷ çàõ çýýë ãýæ îéëãîæ áîëíî. Ýíý áàéäëààñ ¿íäýñëýí áèðæ íü íýã òàëààñ õºðºí㺠õóðèìòëóóëàõ íàéäâàðòàé òºëáºð áîëæ, íºãºº òàëààñ õºðºí㺠îëîõ òààòàé íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëäýã. ª.õ ¿íýò öààñíû çàõ çýýë ãýæ õóâüöàà, áîíä, ºðèéí áè÷èã õóäàëäàí àâàõ, õóäàëäàõ îðîí çàéã õýëíý.
¯íýò öààñíû çàõ çýýë çàéëøã¿é áàéõ ó÷èð øàëãààí ãýâýë:
1. Õ¿í àì, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ñóë ÷ºëººòýé ìºíãºí õºðºíãèéã ã¿éëãýýíä îðóóëæ, ýçäýä íü áèçíåñ õèéæ àøèã îëîõ áîëîìæ îëãîõ
2. Ï¿¿ñ êîìïàíè, áàíêóóä ººðñäèéí ìºí㺺ð õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ, ¿éëäâýðëýë ¿éë÷èëãýý ºðãºòãºí àøèã îðëîãîî íýìýãä¿¿ëýõ
3. Áàíêíû çýýëèéí, íºõöºë, õóãàöàà, õ¿¿, óÿí õàòàí áàéäàë, ò¿¿íèéã àøèãëàã÷äûí íºõöºë øààðäëàãà äýýð áàíêóóä íýëýýä ìîíîïîëü áàéäàã áîëîõîîð õóâüöàà îáèëãàöè ãàðãàæ ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð îëîí øààðäëàãàòàé áîëäîã.
4. Çàñãèéí ãàçàð, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóäàä òîäîðõîé òºñëèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýð îëîõ çýðýã øààðäëàãà óðãàí ãàðäàã .
Áðîêåðèéí ï¿¿ñ èéí ¿éë àæèëëàãàà
Õ¿í á¿ðèéã íýã ¿éëäâýð, ï¿¿ñ êîìïàíèéí õóâüöàà ýçýìøèõ? Ò¿¿íèé àøèã îðëîãîîñ õóâü õ¿ðòýõ, óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ áîëîìæèéã áðîêåðèéí ï¿¿ñ ãýíý.
ª.õ ¿éëäâýð ï¿¿ñ êîìïàíèàñ ãàðãàñàí õóâüöààã èðãýäýä õýðõýí ÿàæ õ¿ðãýõ àæëûã ãàðäàí ã¿éöýòãýõ áàéãóóëëàãà áîë òóñ óëñûí õºðºíãèéí áèðæèéí ãèø¿¿í áîëîí àéìàã õîòûí áðîêåðèéí ï¿¿ñ þì. Ýíäýýñ ¿çâýë óã áàéãóóëëàãà íü
à. Íýã òàëààð èðãýäèéí çàõèàëãà áèåë¿¿ëýõ
á. ͺ㺺 òàëààñ ¿éëäâýð àæ àõóéí õóâüöààã áîðëóóëàõ çóó÷ ëàã÷ áàéãóóëëàãà þì.
Èéìä áðîêåðèéí ï¿¿ñèéí ¿éë àæèëëàãàà äàðààõ áàéäëààð õýðýãæèíý.
- Õóâüöààíû òàëààðõè ìýäýýëëèéã îëîí íèéòýä õ¿ðãýõ
- Çàõ èéëãàà õºðºíãèéí áèðæèä áàéãàà õýëöýë õèéõ ýðõ á¿õèé ººðèéí èòãýìæèëñýí äèëåðò äàìæóëàõ
- Íîãäîë àøèã òàðààõ
- Õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí õóðëûã çîõèîí áàéãóóëàõ òàëààð êîìïàíèóäûí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ ã.ì
Õýðýâ õóâüöàà àâàõ çàõèàëãà áèåëýõã¿é áîë õºðºí㺠îðóóëàã÷ äàõèí çàõàëãà ºãºõ áóþó ýñâýë èòãýìæèëæ, õàìòûí ñàíä øèëæ¿¿ëýõ ýðõòýé áàéíà.
Áèðæèéí õóäàëäàà íü:
À. Áýëýí áóñ
Á. Øóóä ãýæ õî¸ð òºðºëòýé áàéíà.
À. òîõèîëäîëä áàðàà áîðëóóëàõ ãýæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæ õ¿ì¿¿ñýýñ áèðæèä èð¿¿ëñýí òîäîðõîðéëîë òûã ¿íäýñëýí, òýäãýýð áàðàã óðüä÷èëàí õóäàëäàõ ¿éë àæèëëàãààã áýëýí áóñ ãýíý.
Á. Òîõèîëäîëä õóäàëäàí àâàã÷ íü á¿òýýãäýõ¿¿íýý í¿äýýð ¿çýæ õóäàëäàæ àâíà. ¯¿íèéã áèðæèéí õóäàëäààíû øóóä èë òºðºë ãýíý.
Òàâààðûí áèðæèéí îðëîãî äàðààõ ýõ ¿¿ñâýðýýñ á¿ðäýíý.
- Ìýäýýëëýýð õàíãàæ çóó÷èëñíû øèìòãýëèéí îðëîãî
- Çàõèàëãà áèåë¿¿ëñíýýñ
- Òîðãóóëü òºëáºðèéã øèéäâýðëýæ áàðàãäóóëñàí
- Áóñàä òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààíû îðëîãî ã.ì

Гадаад худалдаа нь өнөөдөр дэлхийн аль ч улс орны эдийн засгийн амьдрлын саалшгүй нэг хэсэг улс хоорондын төлбөр тооцоон дотоодынхоос ялгагдах нэг онцлог бол хоёр өөр үндсэний валютийг хэрэглэж байдагт оршино. Ямарч улс орны үндсэний валютийн мөнгөн тэмтэгтэн валют мөн боловч олон улсын худалдаа эдийн засгийн харилцаа төлбөр тооцоонд гүйцэтгэж буй үүргээрээ янз бүр байдаг. Иймд олон улсын төлбөр тооцоонд хэрэглэгдэж байгаа байдалаар нь бүх улс орнуудын мөнгөн тэмдэгтийг
а. чөлөөтэй хөрвөн валют – Энэ нь улс хоорондын ямарч төлбөр тооцоог хийх боломжтой. Аль ч улсын мөнгөн тэмдэгтээ юмгагдын чадвартай валютыг хэлнэ
б. Хязгаарлагдмал хөрвөн чадвартай валют – Энэ нь тодорхой нэг төрлийн төлбөр тооцоог хийхэд хэрэглэддэг. Буюу хил залгаа болон зарим улс орны мөнгөн тэмдэгтийг юмыгдын чадвартай валютийг хэлнэ.
в. Хөрвөн чадваргүй валют- Энэ нь зөвхөн дотоодын төлвөр тооцоонд хэрэглэгддэг улсын мөнгөн тэмдэгтийг хэлнэ.

Валютын зах, ханш
Улс орныхоо хийх арилжаандаа хүмүүс үндэснийхээр мөнгөн тэмдэгтийг хэрэглэгдэг бол гадаад бараа худалдаж авхад тухайн орны мөнгөн тэмдэгт зайлшгүй шаардлагтай байдаг.
Жишээ нь: Манай орны импортонд гадаадаас бараа нь худалдаж авахдаа уг орны валютаар төлвөр хийж шаардлагтай. Мөн өөрсдийн үйлдвэрлэж бараагаа гадаадад худалдахдаа тухайн орны мөнгөн тэдэгтээр төлбөрөө авах бөгөөд ажилчдынхаа цайлнг талын олохын тулд гадаадынхаа валютийг үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр солих шаардлагтай. Иймд энэхүү хэрэгцээг хангах зорилготой гадаадын валютыг худалдаан худалдаж авах үйл ажиллгаа явагдаж байдаг. Өвөрмөц зах зээлийг валютийн зах зээл гэнэ. Импортлогчид барааныхаа төлбөрийг уг орны валютаар буюу эсвэл чөлөөтэй хөрвөн валютаар хийдэг тул импорт нь валютын зах зээлийн эрэлтийг тодолрхойлох ба экспорт нь валютыг гаднаас авчирах тул нийлүүлэлтийг илэрхийлнэ.

Валютийн ханш
Нэг орны мөнгөний нэгжийг буюу валютийг нөгөө орны мөнгөөр буюу валютаар илэрхийлж үнийг валютийн ханш гэнэ. Жишээ нь: Нэг долларын үнийг төрлөөр илэрхийлбэл энэ нь монголдох долларын ханш болно. Валютийн ханшийг хоёр янзаар тодорхойлно.
а. Нэг долларын үнийг төрлөөр илэрхийлэхэд 800 төгрөг
б. Нэг төгрөгний үнэ 0.00125 доллар болно.
Валютийн хоёа янз ханш хоёулаа хэрэглэгддэг
1. Төгрөгөөр илэрхийлэлийн долларын ханш нь доллар худалдан авагчийн ханшболно.
2. Доллараар илэрхийлж төгрөгийн ханш нь доллар худалдагчийн ханш юм. Төгрөгөөр илэрхийлж долларын ханш өмч байвал долларын ханш буурч, байгааг харин буурч байвал долларын ханш буурч төгрөгийн ханш өмч байгааг тус тус илэрхийлэнэ.

Валютын ханшийн төрөл
1. Валютын чөлөөт буюу уян ханш –Ө.х валютийн зах зээл дээр валют солигдон ханшийг эрэлт нийлүүлэлтээр тодорхойлолт үед
2. Валютийн хатуу ханш –Ө.х валютийн ханшийг төрөөс шууд тогтоож өгдөх. Гэхдээ төрийн зохцуулалттай зах зээлийг эдийн засгийн нөхцөлд валютийн ханш цэвэр эрэлт, нийлүүлэлтээр юмуу эсвэл дан ганц төрийн зохцулалтаар буй холимог байдлаар зогцуулагдаж байдаг.
Валютын чөлөөт ханш
Чөлөөт ханшийн үед валютын дотоод зах зээл дээр эрэлт нь
импортын зардлаар нийлүүлэлт нь экспортийн орлогоор тодорхойлно. .
а. Импортийн зардал (эрэлт) экспортийн орлого (нийлүүлэлт)-ээс давсан тохиолдолд (D>S) валютын хомосдол үүсэн ба үүний улмаас валютын ханш өгнө.
б. Ханш экспортийн орлого импортийн зарлагаас давахад зах зээл валютын илүүдэл үүсч ханш унана.
Валютын хатуу ханш
Валютын ханшийг эрэлт нийлүүлэлтээр зохицуулагдахаас гадна төрөөс түүнийг зориудаар зохицуулах явдал элбэг байдаг.Төрөөс валютын ханшийг зохицуулж буй нилээд түлээлэг хэлбэрийн нэг бол аатан стандарт юм.Үүний валютын ханшийг олон улсын дараах шинжүүдээр тайлбарлана.
Валютын ханшийн олон улсын систем
Валютын ханшийг дараах 3 системийг авч үзнэ.
1.Алтан стандартын үе 1879-1934 онд олон улсын хугацаанд алтан стандарт( алтаар ханш тодорхойлох) хэрэглэсэн.Энэ нь валютын ханшийн хатуу тогтоож байгаа хэлбэр юм.Ийм ханшийн үед дараах шаардлагуудыг биелүүлэх ёстой байдаг.
А.Мөнгөний нэгжийн алтан баталгааг хатуу тогтоох
Ө.х? төр өөрийн мөнгөний нэгжийг алтаар үнэлэх
Б.Дотоодын мөнгөний нийлүүлэлт ба алтны нөөцийн хоорондын харьцааг зайлшгүй барьж байх.Ө.х? төр төв банкиндах гүйлгээнд гаргасан мөнгөний хэмжээтэй тэнцүү хэмжээний алтны нөөцтэй байх.
В.Алтыг чөлөөтэйгээр экспортлох ба импортлох саадыг арилгах.
Эдгээр шаарлагыг биелүүлэх үед янз бүрийн орны валют хоорондын харилцааг хатүү тогтоосон байна .
2.Энэ систем нь : а.Ханшийг хатуу тогтоох давуу талийг ашиглах
б.Түүний сөрөг талийг ашиглах
Ө.х микро зохицуулалттай холбоотой сөрөг үр дагаврийг арилгах .
3.Валютын ханшийн удирдлагатай хөрвөх систем.
Энэ систем нь балансын антив ба алдагдлыг болгохын тулд эдийн засгийн харилцааны нөхцөлийн өөрчлөлттэй холбоотойгоор эдгээр ханшийн тогтмол өөрчлөлтийг зайлшгүй нийлүүлэлтэн дээр үндэслэгддэг байна.
Валютын ханшид нөлөөлөх хүчин зүйлс.
1.Хэрэглэгчийн сонирхлын өөрчлөлт. Жнь: хэрвээ гадаадын иргэд Америкийн компьютерийг олон тоогоор худалдаж авахыг сонирхож эрмэлзэж байвал $1 тоо хэмжээний хувьд өсөх ба түүний ханш өсөх болно .Мөн амьдралийн хэв маяг ,үнэт зүйлсийн баримжаа ,моод загварын өөрчлөлт зэрэг хүртэл валютын ханшны өөрчлөлтөнд нөлөө үзүүлэнэ.
2.Дотоод гадаадын үнийн түвшний өөөрчлөлт.
3.Валютын зах зээлдэх төрийн зохицуулалт.Төв банкнаас валютын зах зээлд интервенц явуулах ө.х? гадаад валютыг хүдалдах худалдан авах ажиллагааг з\б...............
4.Санхүү мөнгө зээлийн бодлого
-Нийт эрэлтийг өөрчлөх үндсэн дээр импортын зардал ба экспортын орлогыг өөрчлөх замаар
-мөнгөний уян ба хатуу бодлогоос
–гадаад худалдааны бодлого ,аливаа хязгаарлалтаас
-улсийн зардал ба төсвийн үйл ажилгаанийг гэх мэт
5.Улс орны дотоод дахь зээлийн хүүгийн түвшин
Валютын нэрлэсэн ба бодит ханш.
А.Нэрлэсэн ханш гэдэг нь:тухайн орнууд дахь ханш уналтыг тооцохгүйгээр солигдож байгаа валютын тэр үеийн үнээр илэрхийлэгдэж ханш юм.Валютын арилжаа үндсэндээ нэрлэсэн ханшаар явагддаг. Ж нь: 1 $-г 1200 төгрөгөөр сольж байгаа нь доллорыг төгрөгөөр илэрхийлэж нэрлэёэн ханш юм.
Б.Бодит ханш гэдэг инь : тухайн орнууд дахь бараа үйлчилгээний үнийн түвшний өөрчлөлт буюу ханш уналт тусгагдаж тогтоогдсон ханш юм.
Ө.х тухайн орнууд дахь бараа үйлчилгээний үнийн харьцааг тоооцож тогтоосон ханш болно.
Е1-бодит ханш
Е2-нэрлэсэн ханш
Р0-дотоодын үнийн түвшин
Р1-гадаад орны үнийн түвшин
Хэрэв бодит ханш өндөр бол гадаад орны бараа харьцангуй өндөр дотоодод үйлдвэрлэгдэж байгаа бараа харьцангуй өндөр үнэтэй ,харин бодит ханш бага бол гадаадын бараа өндөр,дотоодын бараа үнэ хямдтай болохыг тус тус илэрхийлэнэ.

Эдүгээ дэлхийн аль ч улс оронд гадаад худалдаа нь өдөр тутмын амьдралын салшгүй нэг хэсэг болжээ. Орон бүхийл цаг уур, байгалийн баялаг, хөдөлмөр, капиталж нөөцийн тоо чанар дээр үех өвлөж ирсэн уламжлал техник, текнологийн түвшин зэргээрээ харилцан адилгүй байдаг. Энэ нь аль нэг оронд байхгүй ямар нэг бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэн буюу харьцангуй бага зардлаар үйлдвэрлэх боломжийг олгодог учраас гадаад худалдаа үүсч хөгжих нэг үндсэн нөхцөл болдог байна.
Өөрийн орондох үйлдвэрлэх боломжгүй буюу харьцангуй өндөр зардлаар бүтээгдэх бараа үйлчилгээг бусдаас худалдан авахын тулд бусдад байхгүй буюу тэднээс харьцангуй бага зардлаар үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг худалдах ёстой. Иймээс гадаад худалдаа нь:
а. Экспорт
б. Импорт гэсэн гадагшлах дотогшлох хоёр урсгалтай байдаг
Гадаад худалдаа үүсгэнээр аль нэг улс орон нь ямар нэг бүтээгдэхүүнийг дотоодын эрэлт хэрэгцээнээс илүү гаргаж үйлдвэрлэх болж уг бүтээгдэхүүнээр төрөлжиж ирсэн. Ингэж олон улсын хөдөлмөрийн хуваарь үүсгэн байна.
Гадаад худалдаа нь
- Харьцангуй бага зардлаар өрсдийн эрэлт хэрэгцээг хангах
- Үйлдвэрлэлийнхээ хэмжээг нэмэгдүүлэх замаар зардлаа хямдруулан хэмнэлт гаргах боломжийг олгодог хамгийн ашигтай арга хэлбэр юм.
Төрөлжилт ба харьцангүй давуу тал.
Сонгодог эдийн засгийг үндэслэгчдийн нэг Д.Рикардо анх харьцангуй давуу талын зарчим ба хуулийн тодорхойлж байна.
Жишээ нь: Англи улс Португол улсаас вино импортоор авч цэнбэ экспортлог нь ашигтай гэж үзсэн.
Ө.х Англи улсад цэнбэ үйлдвэрлэхэд нэг жилийн хугацаанд 100 ажилчин шаардлагатай. Вино үйлдвэрлэхэд 80 хүн шаардлагатай байв.
Иймд Англи улсад вино оруулж ирээд цэмбэ гаргахад ашигтай. Харин Бортугалид бол вино гаргаад цэмвэ оруулах нь ашигтай байв. Ө.х ? нэг хэсэг үйлдвэрлэгч нэг төрлийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхдээ хөдөлмөрийг болон бусад төрлийн нөөцээр зардал тоо хэмжээний бага байгаа учир нөгөө үйлдвэрлэгчийн өмнө харьцангуй давуу талыг бий болгоно.
Д. Рикардо харьцангүй давуу талын зарчмыг боловсруулахдаа үйлдвэрлэгч нэг хүчин зүйлийг тооцож байна. Ө.х хөдөлмөрийн хүчин зүйлийг тооцож үзсэн байна.
Эдийн засгийн ухааны үндэслэгч Адам Смит үндэстэн байна.
А. Байгалийн баялаг
Б. Байгаль цаг уурын нөхцөл байдал
В. Хөдөлмөрийн капиталийн нөөцөөрөө харилцан адилгүй учираас ямар нэг бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэгээр дагнан таралжихийг эрмэлзэн байдаг бөгөөд энэ нь гадаад худалдаа үүсэж хөгжинүндсэн нөхцөл юм гэж үзэж байсан. Гэвч бодит байдалд гадаад худалдаанд үнэмлэхүй давуу тал бус харьцангүй давуу тал гол үүрэгтэй болохыг Английн эдийн засагч Д. Рикардо анх нээн харуулж өөрийн харьцангуй давуу талын онолоо боловсруулна.
Харьцангуй давуу тал гэдэг нь тухайн улс орны харьцангуй бага зардлаар бүтээгдэхүүн ба үйчилгээ үйлдвэрлэн гарган чадавхи юм.
Э. Хэгтэр ба Б.Олин нарын загвар
Шведийн эдгээр эдийн засагчид Д. Рикардогийн зарчимыг өөрсдийнхөө загвард улам өргөжүүлж авч үзжээ. Ө.х тэд үйлдвэрлэлийн 2 үндсэн хүчин зүйлийг авч үзсэн.
а. Хөдөлмөрийн хүчин зүйл
б. Капиталийн хүчин зүйл
Иймд бүтээгдэхүүн үйлчилгээний хувьд нэг үйлдвэрлэгч нөгөө үйлдвэрлэгчдийнхээ хувьд харьцангуй давуу талтай байж болно.Энэ нь дараах олон төрлийн хүчин зүйл нөхцөлөөс хамаарна.
а. Байгаль цаг уурын нөхцөл
б. Газар зүйн байршил , ашигт малтмал
в. Хөрсний үржил шим
г. Олж болон улсын нөөц баялаг
д.Хөдөлмөрийн нөөцийн эх үүсвэр нь хүн амын өсөлт юм. Ийм улс орны эдийн засгийн хөгжих боломжуудыг хүн амын бүтэц бүрэлдээхүүн ихэнхдээ тодорхойлно. Ө Х? хөдөлмөрийн чадвартай хүн амь тэдний мэргэжил мэдлэг ,боловсролын түвшийнгийн бэлэн байгаа байдал зэргийг хүнимй капитал гэж нэрлэх бөгөөд энэ нь эдийн засгийн өсөлтөнд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэг учир их орон нөгөө орнуудынхаа өмнө нь харьцангуй давуу байдалд олж болно. Харьцангуй давуу тал эрэлт ба өрсөлдөх чадвар .Д.Рикардогийн боловсруулах харьцангуй давуу талын зарчим дээр .Орчин үеийн онолууд үйлдвэрлэлт олон хүчин зүйлийг тооцож үздэг боловч барааны нийлүүлэлтэнд гол анхаарлаа хандуулдаг байна. Ө Х Бодит байдал дээр олон улсын хуалдаанд оролцогчид худалдааны байгууллага түншээсээ илүү ихээр эзэмшиж байгаа нөөц ба хүчин зүйлээр үйлдвэрлэлт бүтээгдэхүүнийг экспортонд гаргахыг хичээдэг байна. Иймд дотоодын болоод гадааддын худалдаанд хэрэглэгчидын хүлэг сонирхол эрэлт чухал нөлөөтэй учир үйлдвэрлэгчид түүнийг харгалзаж үзэх шаардлагатай болдог байна. Таваарын үйлдвэрлэлт давуу тал эзэлж байгаа орон худалдааны түншээр давуу байдаггүй буюу юуны түрүүнд буурай хөгжилтэй болон хөгжиж байгаа орнуудыг сонгох шаардлагтай .Гэвч бодит амьдрал дээр энэ дүгнэлт үргэлж зорчигдож байдаг .Жишээ нь: АНУ өөрийн худалдааны түншээр Америк тивдээ хөгжилтэй Канад ,Аргентин улсыг сонгож авах жишээтэй .Ө .х эдгээр оронд хөгжиж байгаа орнуудаас төлбөрийн чадвар байнга тогтмол өндөр байх жишээтэй.
Худалдааний чөлөөт байдал дэмжих үйл ажиллагаа ба худалдааны саад .Чөлөөт худалдааны давуу тал ашигт чанар .Импортыг хязгаарлах бодолго явуулах замаар гадаадын бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд худалдааны аливаа нэг хориг саадыг тогтоох бөгөөд өөрийн экспортыг нэмэгдүүлэх замаар өөрийн орны эдийн засгийг бэхжүүлэх шаардлагатай болдог.
Чөлөөт худалдааны үед үнэ хаана өндөр байна тийшээ бараа таваар ургаж байдаг. Ийм учираас дотоод үйлдвэрлэгчийг дэмжихийн тулд гадаадын бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд гаалийн тариф нвонт тогтооно. Чөлөөт худалдааны хязгаарлалтын бодлого үр дагавар нь ямар үр дагвараа авчирах вэ?
а. Дотоодын зах зээлд чанартай үнэ хямд бараа зарч ирэх нь адил төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг дотоодын үйлдвэрлэгчдэд үйлдвэрлэг арга, шинэ технологийг нэвтрүүлэх үндсэн дээр үйлдвэрлэсэн зардлыг бууруулах боломж олгоно.
б. Дотоодын зах зээлд өрсөлдөөн бий болсон.
в. Ийм замаар чөлөөт худалдаа нь улс орны эдийн өсөлтийг хангах техникийн дэвшлийг дээшлүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
г. Хэрвээ худалдааны аливаа нэг хязгаарлалтууд бий болбол орон нутгийн үйлдвэрлэгчдийн хувьд үйлдвэрлэлж аргыг буюу технологийг боловсронгуй болгох сайжруулах явдлыг урамшуулах явдал багасна.
Улс хоорондын гадаад худалдаа нь үйлдвэрлэгийн зардлыг нэмэгдүүлэхгүйгээр хүн амын хэрэглээ хангамжийг нэмэгдүүлэх нэгж бүтээгдэхүүнд зарцуулан зардлыг хямдруулах боломжийг засгийн газар, үйлдвэр аж ахуйн газарт олгодог учраас аль ч улс орны засгийн газраас гадаад худалдааг аль болох чөлөөтэй болгон дэмжиж хөгжүүлхэд чиглэсэн үйл ажиллгааг явуулдаг боловч тодорхой хэмжээний зохицуулалт хийх шаардлага зүй ёсоор тавигдаж байдаг. Зохицуулалтыг худалдааны бодлогоор дамжин хэрэгжүүлж худалдааны бодлого гэдэг нь
- гаалийн таатвар
- хөнглөлт
- худалдааны хязгаарлалт зэргээр дамжуулна
Экспорт импортод чөлөөлөх чиглэлээр засгийн газраас явуулж буй үйл ажилгаагаа арга хэмжээнүүдийн нийлвэр цогц юм.

Аливаа этгээдэд байж болох, үнэлж болон түүнийг өмч гэнэ. Ө.х Үнэ цэнэтэй бүхнийг өмч гэнэ.
Эд юмсыг өмчлөлт зүйл болохын хувьд
А. үл хөдлөх
Б. Хөдлөх хөрөнгө гэж ангилдаг.
Өмч гэдэг нь эдийн засгийн утгаараа эзэндээ тодорхой ашиг орлого өгдөг, эдийн засгийн ямар нэг дагуу талыг бий болгож үйлдвэрлэг үйлчилгээ гүйлгээнд байнга орж байдаг зүйлсийг хэлнэ. Мөн өмч гэж тодорхой хүмүүст хамаарагдан материаллал болон оюун санааны зүйл юм.
Өмчийн илэрх хэлбэр нь:
а. Эд зүйлсийн ба биет байдлын (техник, мал адгуул)
б. Биет бус байдалтай байна. (нээлт, зохиолт бүтээл )
Баялгийг эзэмших үйлдвэрлэх, хуваарилах явцад хүмүүсийн хоорондын эдийн засгийн бодит харилцааг өмчилөх харилцаа гэнэ.
Өмчлөгч нь өмчийн субьект бөгөөд өмчийг эзэмших ашиглах захирах зарцуулах хууль эрх зүйн эрх бүхий хүн юм.
Эд хөрөнгө өмчлөх эрхийг ашиглах, эзэмших, захиран зарцуулах гэж ангилна.
1.Эзэмших-эд хөрөнгийг шууд мэдэгдээ байлгаж эдлэн боломжтой байхийг
2. Ажиглах-харин эд хөрөнгийг хэрэглэж түүнээс ашигтай чанарыг гаргаж авах.
3. Захиран зарцуулах-хөрөнгийн хувь заяаг тодорхойлон

Өмчийн төрөл хэлвэр
Өмчийг хийгээд өмчлөгчийн олон янзын хэв маяг, хэлбэрүүд үүсэж ирсэн бөгөөд энэ нь дараах болно
1. нийтийн
2. хувийн
3. холимог.өмчийн хэв маяг юм.
Нийтийн өмч.
Өмчлөгчид өмчөө үүсгэн байгуулан, оруулсан хувь хөрөнгөө захираж зарцуулах болон бусдын өмнө хүлээн материалын хариуцлага, зэрэг байдлаар хувийн өмчөөс ялгарч буй өмчийг хэлнэ.
Нийтийн өмчийн хэлбэрүүд нь дараах болно.
- гэр бүлийн өмч
- хамт олны өмч
- олон нийтийн, байгууллага ба шашны өмч
- Орон нутгийн өмч
- Тусгай сангийн болон төрийн бус байгууллагуудаас
- Төрийн өмч гэсэн хэлбэрүүдийг байж болно.
Иймд монгол улсын иргэний хуулийн 6-74-т
А. Монгол улсад хувийн, нийтийн өмч байна.
Б. Төрийн өмчийн бүх төрөх хэлбэр
чөлөөтэй хасжих нөхцөлийг бүрдүүлж тэдгээрийн халдашгүй байдлыг хуулаар хагаална гэж заажээ.
Төрийн өмч дараах хэлбэртэй байна.
А. Нийтийн зориулалттай - Үндсэн хууль болон бусад хуулиар нийтийн зориулалтаар ашиглахаар бүх ард түмний өмч болон зарламж зүйлсийг төрийн нийтийн зориулаттай өмч гэнэ. Үүнд:
- иргэд өмчлүүлийнээс бусад газар
- газрын хэвийг, түүний баялаг
- Ус би, түүний дотрон баялаг
- Ой түүний дагалдах баялаг
- ургамал, ан амьтны нөөц
- түүх соёлын үнэт цогцолбор хөшөө дурсгал
- археологи, палентологийн алдвар
- хуулиар нийтийн зориулалтаар ашиглахаар тогтоолын бусад эд хөрөнгө хамаарна.
Б. Төрийн өрийн өмч.
- төрийн байгууллага, албан газарт эзэмшүүлсэн эд хөрөнгө.
- төрийн өмчийн үйлдвэрийн газарт эзэмшүүлж эд хөрөнгө
- төрийн өмчийн орлцоотой аж ахуйн нэгж байгууллагын төрд ноогдох хувь хөрөнгө
- улсын төвлөрсөн төсвийн хөрөнгө, төрийн бусад тусгай сан.
- хуульд заасан бусад үл хөдлөх болон хөдлөн хөрөнгө орно.
Нийтийн өмчийн нэг хэлбэр болон төрийн өмч гэдэг нь улсын болон төсвийн хөрөнгөөр үндсэн хөрөнгөө бүрдүүлж үйлдвэрлэл үйлчилгээ явуулж байгаа хэлбэр юм.
Хувийн өмч.
Энэ нь хувь хүн өөрийнхөө амдрах үйл ажиллагааныхаа гол нөхцөл болсон, эд хөрөнгөнд хандан харилцаа нь өөрийнхөө амин хувийн зүйлд харьцах явдал байдаг. Иймд хувийн өмч гэж монгол улсын иргэн хувьдаа өмчийн буй хуулиар хориглосноос бусад - үл хөдлөн
- хөдлөх эд хөрөнгө
- оюуны үнэт зүйл
- хэлнэ гэж хуулиар
Холимог өмч.
Энэ нь, өмнөх хэв маягийн өмчийн аль амлины шинжийг өртөө хослуулсан байдгаараа онцлог юм. үүнд:
-акци хувьцаа) эзэмчих
- хоршооллын өмч
- аж ахуйн нэгдэл нөхөрлөлж өмч
- хамтын үйлдвэрийн хэлбрээр оршин буй тохиолдолд уг өмч холимог өмч болно.

Өмч хуьчлах зарчим арга.
Төрийн өмчийг хуулиар зөвшөөрлөн арга хэлбэр нөхцөлийн дагуу хувь хүн болон бүлэг хүмүүст шилжүүлэхийг өмч хувьчлал гэнэ.
Иймд хувьчлал бол хүчтэй эдийн засагт хүргэдэг авьяас чадвар мэргэжилтэй хүмүүсийн өмнө их боломж нээдэг арга зам юм.
Хувьчлал бод ардчилсан нийгэмд хүрэхийн тулд зайлшгүй хийн ёстой алхам юм. Энэхүү үйл ажиллагааг улсын өмчийг задлах жижиглэх зохион байгуулалтыг төрчлөн хэлбрээр явуулна. Иймд өргөн утагаар авч үзж эдийн засгийн амьдралд засгийн газрын оролцоог аль болхоор багасгаж зах зээлийн ёсны хөгжилд учирдаг хөндлөнгийн саадыг арилгах үйл явцыг өмч хувьчлал гэнэ.
Өмчийг яагаад хувьчлах шаардлагатай болдог вэ?
- Эдийн засгийн үр ашигийг дээшлүүлэн нэмэгдүүлж
- зах зээлийн эдийн засаг үндсэндээ хувийн өмчид тулгуурлах учир улсын өмчийн ноёрхолыг арилгаж хувчлал секторыг бий болгох
- хувьчлал болгоны үр дүнд ,хувийн өмч, хувийн хэвшлийн аж ахуйг шинээр бий болгох
- хувийн өмчийн шавхагдашгүй хүчийг эдийн засгийг хөгжилд ашиглах хувийн өмч хөрөнгөтэй түүнийгээ арвижуулахийн төлөө тэнцэж буй хүмүүлж мөнгөний төлөө орлого ашиг сонирхол хүчтэй хөдөлгүүр эдийн засагт ашигтай байдаг.
- нийтийн буюу эзэнгүй өмчийг хамгаалах хамгийн сайн арга бол эзэнтэй болгох явдал юм.
- хүмүүст эдийн засгийн эрх чөлөө олгох Ө.х зөвхөн өмчтэй хүн бол эрх чөлөөтэй байна.
- үйлдвэрлэгийн үр дүнд өмчийн эзэн идэвхижих
- зах зээлийн шударга өрсөлдөөнийг бий болгон өрсөлдөөнд бүтээмж үр ашиг дээшлэнэ
- эдийн засаг дахь үрсгэн байдлыг таслах зогсоож өмчид өөриймсөг хандах.
- засгийн үазрын нуруул дээрх ачаалал багасан.
- улсын төсвийн алдагдлыг бууруулах төсөвт орлого оруулан
- өмчийн олон хэлбэр зэрэгцэн оршин чөлөөтэй хөгжилтэй нөхцөлийг бүрдүүлж зэрэг болно

Ядуурал бол нийгмийн үзэгдэл бөгөөд нийгмийн хөгижлтэй салшгүй холбоотой, хүн амын амьдрлын түвшин буурах үзэгдлийг ядуурал гэнэ. Ө.х? төрөөс тогтоосон амьжиргааны баталгаажих түвшингээс доогуур орлоготой тэрхүү, орлогын хэмжээгээр хязгаарлагдмал хэрэглээтэй хүмүүсийг ядуу гэнэ. Манай улс ядууралын түвшинг тодорхойлохдоо
а. Орлого
б. Хэрэглээ зэргийг гол үзүүлэлт болгодог.
- Төрөөс тогтоолыг амьжиргааны бааталгаажих доод түвшингээс доогуур орлоготой, тэрхүү орлогынхоо хэмжээгээр хязгаарлагдмал хэрэглээтэй ядуу гэнэ.
- Өрхийн нэг хүнд ногдох орлого нь амжиргааны бааталгаажих доод түвшинийг 40%-д хүрэхгүй буюу хүнснийхээ хэрэгцээг хангаж чадахгүй бол нэн ядуу өрх иргэд гэнэ. Иймд ард түмний аж байдалыг
- Ядуувтар
- Ядуу
- Туйлын (нэн) ядуу гэж ангилж болно. Гэвч энэ нь тухайн улс орны хөгжил, хэрэглээг ханган орлогын байдалтай шууд холбоотой харьцангуй ойлголт юм.Бодит байдал дээр улс орон бүхэлд ядуу, ядуурал янз бүр байх бөгөөд өөр өөрийн хөгжилийн түвшин орлого хэрэглээний онцлогоор хэмжигддэг үзүүлэлт.
Жишээ нь: Өрхийн нийт орлогын 70%-ыг хоол хүнсэнд зарцуулж байгаа бол ядуурал гэж үздэг. Олон улсын жишиг байдаг.
Ядуурал бий болох шаалтгаан
Хүн амын ядуурал ихэнхдээ дараах хүчин зүйлээс хамаарна.
- Орлогоос хамаараад
- Амьдрах чадвар буурснаас
- Өвчин эмнлэгт баригдах
- Тахир дутуу болох
- Нас өтлөн болох бусад шалтгаанаар хөдөлмөрлөг чадвар алдсанаас болж өмч хөрөнгө, орлого байлаа ч ядуурал явдал олонтой байдаг.
- Эрдэм боловсорлын түвшингээс хамаараад
- Хүйсээс хамаараад
- Өрх толгойлсон олон хүүхэдтэй эмэгтэй
- Тухайн хүний онцлог байдлаас хамараад гэх мэт.
Эдгээр үзүүлэлтүүдээс хамараад ядуурлыг дараах төрөлд ангилна. Үүнд:
- Орлогоос хамаарах ядуурал
- Чадвраас хамаарах ядуурал
- Боловсролоос хамаарах ядуурал
- Хүйсэж хамаарах ядуурал
- Тухай хүний онцлогоос хамаарах ядуурал гэх мэт.
Ядуурлыг тодорхойлох үзүүлэлтүүд
Ядуурал бол өргөн хүрээтэй олон хүчин зүйлээс шалтгаалдаг болохоор түүнийг бодит байдлаар яагаад гэвэл амьдрал, хэрэглээ өргөн, ядуурал гэсэн ч өнөөгийн байдлаар 3 аргаар ядуурлыг тогтоож байгаа юм.
Үүнд: 1. Хувь хүн айл өрхийн хэрэглэх хүнс, түлш орон сууц, хувцас хунар гээд хэрэглээний доод хэмжээг тодорхойлон түүнийг орлрго аль хэр хангаж байгаагаар ядууралыг тогтооно. Ингэхтэй орлогын байдлаар ядуурлыг нь хэмжих нь хамгийн их өргөн хэрэглэдэг арга юм.
Амьдралын зайлшгүй хэрэгцээг тухайн үеийн зах зээлийн үнээр үнэлснийг амьжиргааны баталгаажих доод түвшин гэж нэрлэнэ.
(Үүнийг мөн ядуурлын шугум ч гэдэг)
2. Хүмүүсийн амьдрах чадварын үзүүлэлтээр ядуурлыг тогтоох арга. Ядуу хүмүүсийн нилээд хэсэг нь орлргоос бус амьдрах чадвар буурснаас болж ядуурал байна. Ө.х? хүмүүс өвдөх талар дутуу болон нас өтлөн зэрэг шалгаанаар хөдөлмөрлөн амьдрах чадвар алсанаас болж өмч хөрөнгө орлого байлаа ч ядуурах явдал гарна. Хүний амьдрах чадвар гэдэг бол өргөн ойлголт. Түүнд эрүүл мэнд, эрдэм боловсрол, мэгэжил дадлага хувийн авъяас авхаалж самбаа ухаалаг чанар болон биеэ авч явах чадвар гэх мэт олон зүйл багтана.
3. Орлогын ба чадварын үзүүлэлтийг хослож ядуурлыг тогтоох арга. Ө.х? хүний амьдрах чадварыг хүн амын эмзэг хэсгээр төлөөлүүлж тэдний орлоготой холбож ядуурлыг тогтооно.
Мөн ядуурлыг тогтоох талаар хувилбар байна.
- Нэг хүнд ногдох зардлын (Хэрэглээний) доод хэмжээг ……………Ядуурлын улаан тусам татдаг.
- Айл өрийн ам бүлийн хүмүүсийн нас хүсийг харгалзан орлого зарлалыг (хэрэглэн гол үндсэн нэр төрлөөр) нэгэн зэрэг тодорхойлж ядуурлыг тогтоон хувилбар.
- Орлого зарлалыг өмч хөрөнгөтэй холбож ядуурлыг тогтоон хувилбар
- Олон эрдэмтэн ядуурлыг физиологийн үзэгдэл зайлшгүй шаардлагтай илчлэгийн дутагдал гэж үзж ядуурлыг нэг хүнд ногдох хоол хүнсний зардлаар тогтоохийг зөвлөдөг.
Ядуурлыг бууруулах арга зам
Ядуурал ба эдийн засаг , нийгмийн хямралын нэгж сөрөг үр дагавар
- Үйлдвэрлэлийн уналтыг зогсоож, ажилгүйдлийг багасгах
Үйлдвэрлэлийн уналтыг зогсоож өндийлгөхөд эдийн засгийн гол бодлогыг чиглүүлж цогцолбор арга хэмжээ хэрэгжүүлэх юуны өмнө мал аж ахуйн түүхий эдээ экспортолдгийг зогсоох боловсруулах бүтээгдэхүүн гадаадад гаргах
- Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд онцгой анхаарах
- Мал аж ахуй, газар тариалангийн цаг үеийн ээлтийн ажлаа хугцаанд нь чанар сайтай хийх.
- Төв суурин газар суугчид төмөс хүнсний ногоо тарих.
- Төрийн зохцуулалтыг механизмаар дамжуулж дэмлэг үзүүлэх
- Хүмүүс хөдөлмөрийн болон оюуны чадавхиа ямар ч нөхцөлд бие даан амьдрах чадвар олгон, үүний тулд эрүүл мэндийг хамгаалан залуучуудад боловсрол мэргэжил олгох, ажилгүй хүмүүст шинэ мэргэжил эзэмшүүлэх, мэргэжлийг нь дээшлүүлэх зэргээр ажлын шинэ байранд ажиллах боломж олгоно.
- Хөдөлмөрлөн чадваргүй нэн ядуу хүмүүст эд мөнгөний жууд туслалцаа үзүүлж, халамжийн таваар үйлчлэх
- Эдийн засаг нийгмийн хөгжилд хүний хүчин зүйлийн идвэхтэй оролцоог ханган

1. Эдийн засаг уналт, бууралт, хямралт, өсөлтийн байдлаар хөгждөг учир үйлдвэрлэлийн
уналтын үед ажилгүйдэл бий болох бөгөөд ө.х нийт эрэлтийн бууралтаас хамаараад
ажилгүйдэл бий болно.
2. Нийт нийлүүлэлтийн бууралтаас хамаараад
Хэрэв үйлдвэрлэл уналтын үед байа юм бол хүн ам, үйлдвэр, аж ахуйн газрууд бүтээгдэхүүн
ба үйлчилгээг худалдан авахад зарцуулах хөрөнгийн хэмжээ багасна. Энэ үед удаан
эдэлгээтэй барааг худалдан авах явдал багасах бөгөөд үйлдвэр аж ахуйн газруудын хөрөнгө
оруулалтын хэмжээ багасч, хуучин тоног төхөөрөмжүүдээр үйлдвэрлэл явуулахыг хичээнэ.
Үүний үр дүнд үйлдвэрлэлийн бодит хэмжээ, түвшин буурч ажилгүйдэл болж эхэлнэ. Энэ
ажилгүйдэл эдийн засгийн уналт бууралтын үед зайлшгүй бий болдог байна.

Цалингийн тухайн түвшинд хөдөлмөрлөх эрмэлзэлтэй, ажил идэвхтэй эрж хайж байгаа
хүнийг ажилгүй хүн гэнэ. Хэсэгчилсэн ажилгүйдэл байж болох ба үүнийг бүрэн ажил эрхлэлт гэдэг.

Ажилгүйдлын төрлүүд
1. Түр зуурын ажилгүйдэл. ( завсрын, шилжилтийн, сайн дурын)

— Ажлын байр хомсдосноос шинэ ажлын байр хайх үед
— Хүмүүс сонирхолтой ажилд шилжих үед
— Улирлын шинж чанартай ажил гүйцэтгэж байснаас
— Хүмүүс богино хугацааны сургалтанд хамрагдах үед
— Зарим пүүс хаагдаж, зарим нь шинээр байгуулагдаж хүмүүс нэгээс нөгөөд шилжих үед шилжилтийн улмаас үүссэн ажилгүйдлийн мэргэжил дадлага нь урьдын адил эрэлт хэрэгцээтэй байгаа учраас ажиллах хүчээ шууд худалдах боломжтой байх ба богино хугацаатай сайн дурын ба түр зуурын шинжтэй байна.

Ихэнх хүмүүс ажил солих үед үүсэх түр зуурын ажилгүйдлийг завсрын ажилгүйдэл гэх бөгөөд гэхдээ ажилчид шинэ ажилд ороход тодорхой хугацаа шаарддаг тул түр зуурын ажилгүйдэл үүсдэг байна.
Ихэнхдээ өөрсдийн хүсэлтээр ажлаа сольж байгаа хүмүүс хамрагдах учир сайн дурын шинжтэй зүй ёсны ажилгүйдэл байна.
2. Бүтцийн ба албадлагын ажилгүйдэл.
Тухайн хүний ажил мэргэжил, амьдралд эрэлтгүй болох эсвэл дадлага чадвар дутах үед гарч байгаа ажилгүйдлийг бүтцийн ба албадлагын ажилгүйдэл гэнэ. Энэ нь дараах хүчин зүйлээс хамаарна.

— Хэрэглэгчдийн хэрэгцээ, тоо, чанарын хувьд байнга өөрчлөгдөж байдаг учир
— Үйлдвэрлэлийн технологийн шинэчлэлийн улмаас
— Үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг дээшлүүлэх шинэ шинэ бүтээлч нээлтүүд бий болсноос үйлдвэрийн технологийг өөрчлөх шаардлагатай учир.

Нийгмийн хөгжил, шинжлэх ухаан технологийн дэвшлийн үр дүнд хэрэглэгчдийн эрэлт, түүний бүтэц, техник технологи байнга өөрчлөгдөж байдаг.
Иймд хуучин мэргэжил шаардлагагүй болж шинэ мэргэжлүүд шаардлагатай болдог учир бүтцийн ажилгүйдэл бий болдог байна.
3. Мөчлөгийн ажилгүйдэл.
Үйлдвэрлэлийн уналтын үед буюу нийт гарцын бууралтын үед гарч байгаа ажилгүйдлийг мөчлөгийн ажилгүйдэл гэнэ.
— Улс орны эдийн засаг хямралд орох
— Үйлдвэрлэлийн уналт ба бууралтаас хамаараад
— Бүтээгдэхүүн үйлчилгээний эрэлт эрс буурсан учир г.м

Бүрэн ажил эрхлэлт
— Энэ нь нийгмийн ажиллах хүчийг бүрэн дүүрэн 100% ашиглаж байгаа гэсэн үг биш.
— Түр зуурын буюу бүтцийн ажилгүйдэл, хэсэгчилсэн ажилгүйдлийн хэлбэрээр байгаа үед бүрэн ажил эрхлэлттэй байна гэж тооцно.

Ажиллах хүч
Улс орны ажиллах хүч нь 16-аас дээш насны
Хөдөлмөрийн чадвартай ажил эрхлэгчид ба ажилгүйчүүдээс бүрдэнэ. Иймд ажиллах хүчийг эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам ч гэж нэрлэдэг.
Эдийн засгийн идэвхтэй хүн амд хөдөлмөрийн чадвартай боловч ажил хайдаггүй хүмүүс хамаарагддаггүй,
Статистикт иргэний ажиллах хүч гэсэн нэр томъёог байгагүй хэрэглэгддэг. Үүнийг эдийн засгийн идэвхтэй хүн амаас цэргийн албан хаагчдыг хасч тооцно.

Ажил эрхлэгчдэд.
Бүх ажил эрхлэгчдийг
— Бүрэн
— Бүрэн бус ажлын өдөртэй ажиллагсад гэж ангилна.

Нийт хүн амыг
А. Эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам ( ажиллах хүч )
— Ажиллагсад
— Ажилгүйчүүд
Б. Эдийн засгийн идэвхтэй бус хүн ам
— 16 хүртэлх насны хүүхдүүд
— Тэтгэврийн насны хүн ам
— Ажил эрж хайхаа больсон хүмүүс.

Ажилгүйдлээс бий болох эдийн засгийн ба нийгмийн
сөрөг үр дагавар
Эдийн засгийн сөрөг үр дагавар.
— Ажилгүйдлийн улмаас үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг дутуу ашиглаж, ДНБ-ний үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх боломж алдах. Хичнээн хэмжээний бүтээгдэхүүн, боломж алдаж байгааг Артур Оукерийн хуулиар илэрхийлнэ. Ө.х ажилгүйдлийн түвшин хэвийн ажилгүйдлийн түвшнээс 1%-иар их байх юм бол :ДНБ-ний хэмжээг 2.5%-иар нэмж үйлдвэрлэх боломж алддаг гэж үздэг байна.
Жишээ нь: Ажилгүйдлийн түвшин хэвийн ажилгүйдлийн түвшнээс 3.5%-иар их байвал ДНБний үйлдвэрлэл 8.75%-иар хоцорсон гэсэн үг. (2.5% х 3.5%)
— Хүмүүс орлогогүй болж наад захын хэрэгцээт зүйлээ хангаж чадахгүй болох (эрүүл мэндээ хамгаалах, боловсролоо дээшлүүлэх)
— Хүн амын дунд ажилгүйдлээс хамаараад ядуурлын хэмжээ ихсэх
— Тухайн хүн ажилгүй байна гэдэг нь өөртөө болон нийтэд орлого олох боломжоо алдах

Ажилгүйдлийн түвнинд нөлөөлөх хүчин зүйл.
Ажилгүйдэл өссөнөөр нийгэмд ихээхэн хэмжээний бүтээгдэхүүн үйлчилгээ үйлдвэрлэх боломж алдагдахаас гадна нийгмийн олон сөрөг үр дагаврыг бий болгодог учраас аль ч улсын төр, засгийн газраас ажилгүйдлийн аль болох бууруулах зорилгыг өмнөө ажилладаг. Гэхдээ шилжилтийн ба ба бүтцийн ажилгүйдэл нь нийгэмд зайлшгүй байх ёстой зүй ёсны үзэгдэл учраас ажилгүйдлийнтүвшинг тэглэх тухай асуудал байж болохгүй юм. Ажилгүйдлийн ерөнхий болон зүй ёсны түвшин нь улс орны ШУТД эдийн засгийн хөгжлийн түвшин болон бусад олон хүчин зүйлээс шалтгаалан орон бүрд харилцан адилгүй байна.

Ажилгүйдлийн тэтгэмж.
Энэ нь нэг талаас ажилгүйдлийн улмаас гарах нийгмийн сөрөг үр дагаврыг бууруулах ач холбогдолтой боловч нөгөө талаас шилжилтийн ажилгүйдлийг нэмэгдүүлэх талтай.
Тэтгэлэг авч байгаа ажилгүйчүүд нь богино хугацаанд ажилтай болохын тулд ажил эрж хайх идэвх нь сулардаг.

Цалин.
Хөдөлмөрийн зах зээлийн бусад зах зээлээс ялгагдах нэг онцлог бол уг зах зээл дэх хөдөлмөрийн үнэ буюу цалин нь бараа үйлчилгээний үнийг бодвол харьцангуйгаар тогтвортой, уян хатан бус шинжтэй байдагӨ.х бараа үйлчилгээний зах зээлд үнэ нь эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр ихэнхдээ тогтож байдаг бол хөдөлмөрийн зах зээлд үнэ болон цалин нь ямагт эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэрийн цэгээс дээгүүр тогтдог. Үүний улмаас хөдөлмөрийн эрэлт буурч, нийлүүлэлт нь эрэлтээсээ давна.

Цалин өсөхөд хөдөлмөрийн нийлүүлэлт нэмэгдэх боловч хөдөлмөрийн нөөцийн хэмжээгээр хязгаарлагдах учир цалин хичнээн нэмэгдлээ ч нийлүүлэлт нь L2 цэгээс цааш нэмэгдэхгүй.

Иймээс S2 нь босоо тэнхлэгтэй ll шулуун хэлбэртэй болно.

Ажилгүйдэлийн хэмжээ нь эрэлт нийлүүлэлтийн зөрүүгээр тодорхойлогдоно.
Ө.х ажилгүйдэл нь хөдөлмөрийн зах зээл дэх эрэлтээс давсан нийлүүлэлт юм.
Ц1 хэмжээний цалин нь (L1 – L2) хэмжээний ажилгүйдлийг бий болгож байна.

Нийгмийн бодлого түүнийг хэрэгжүүлэх арга
Төрийн нийгмийнм бодлого дараах зүйлд чиглэгдэнэ.
— Хүн амын орлогын тэнцвэргүй байдлыг багасгах, бууруулах орлогын дахин хувиарлалтыг хийх замаар хүн амын амьдралын зайлшгүй түвшинг ханган
— Улс орны эдийн засаг дахь хүн амын ажил эрхлэлтийг зохицуулах, ажил эрхлэлтийн түвшинг дээшлүүлэх
— Хүн амын нийгмийн хамгааллын програм, арга хэмжээг хэрэгжүүлэн нийгмийн амьдралыг эдийн засгийн хүрээнд нийгмийн шударга ёсыг бэхжүүлэх.
Нийгмийн хамгааллыг хэрэгжүүлэхтэй холбогдсон эрх зүйн орчинг бүрдүүлэхэд чиглэгдэнэ.
Хүн амын орлогын дахин хуваарилалтанд төрийн гүйцэтгэх үүрэг.
Хуваарилалтын зах зээлийн механизм нь хэрэглэгчийн онцлог, бусад хэрэгцээ, зайлшгүй шаардлага, бодит боломж,зэргийг тооцон үзэхгүй зөвхөн хэрэглэгчийн төлбөрийн чадвартай эсэхийг харгалзаж үздэг. өх зах зээлийн зээлийн нөхцөлд хүн өөрөө байх нь гол, биш хамгийн гол нь төлбөрийн чадвартай байх явдал юм.Энэ тохиолдолд зах зээлийн хэрэглэгчдэд ямар ч ялгаа байдаггүй. өх хэнд их хэрэг болоод байгаа нь биш харин хэн төлбөрийн чадвартай байна вэ ? түүнд л бүтээгдэхүүн ба үйлчилгээ олгогддог байна.
Иймд эдийн засгийн сүүлчийн асуудлууд :
— Юу үйлдвэрлэх
— Яаж үйлдвэрлэх
— Хэнд зориулж үйлдвэрлэх гээд….. Гэтэл энэ асуултанд зах зээл хариулахдаа
бүтээгдэхүүн үйлчилгээг худалдаж авах боломжтой бүх хүмүүст зориулаад үйлдвэрлэж байгаа гэж хариулагдана. Иймд орлогын дахин хуваарилалтын арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд төр янз бүрийн арга замаар оролцдог. өх зах зээл бол хэрэгтэй байгаад нь биш, худалдаж авах чадвартайд нь зориулж үйлдвэрлэдэг учраас, хүн амын, нийгмийн хамгааллын асуудал зайлшгүй шаардлагатай.

Иймд орлогын тэгш бус байдал нь дараах шалтгаануудаас хамаарна.
А. Хүмүүсийн ур чадварын ялгаа
Хүмүүсийн оюуны, бие бялдарын,урлагийн чадвар янз бүр байдаг. өх нэг хэсэг нь, эрх зүй, анагаах ухааны чиглэлээр харьцангуй өндөр цалингаар ажилд ороход шаардагддаг. Оюуны гойд чадвар өвлөж төрсөн ихээхэн азтай байдаг бол, нөгөө хэсэг нь оюуны чадавхи багатай учир бага цалинтай туслах чанарын ажил хийж, эсвэл бүр ямар ч орлоггүй байх тавилантай байдаг. Товчоор хэлэхэд төрөлхийн авъяас нь зарим хүмүүст нийтлэг бүтээгдэхүүнээс өндөр орлого авч ирэхүйц хувь нэмэр оруулах боломж олгодог. Үлдэх хэсэг нь арай доогуур хэмжээний нөхцөлд аж төрөх болдог.
Б. Боловсрол сургалт
Хүмүүс бие биенээсээ олж авсан боловсрол, мэргэжлийн бэлтгэлийн түвшнээрээ туйлын ялгаатай байдгаас тэдний олох орлого өөр өөр байдаг. Энэ ялгаа нь зарим талаар чөлөөт сонголтын үр дүн байдаг. Мөн зарим гэр бүл сургалтын төлбөрийн чадваргүй байх.
В. Мэргэжлийн сонирхол ба эрсдэл
— Цалин өндөртэй бол ямар ч ажил хийх
— Ажил хавсран гүйцэтгэх
— Эрсдэл хийхэд бэлэн байх байдлаар.
Г. Өмч эзэмших байдлаар
Д. Зах зээл дээрх ноёрхол
Е. Амжилт, хэлхээ холбоо, золгүй явдал, ялгавлан гадуурхах байдал.
Орлогын дахин хуваарилтыг хэрэгжүүлдэг төрийн арга замууд.
— Төрийн сангийн бодлогоор дамжуулж ашиг ба хувийн орлогоос авч байгаа татварын
орлогууд нь нийгмийн эмзэг хэсгийг хамгаалах, шилжих төлбөрийн зардлыг
санхүүжүүлэх замаар тэтгэврийн хүмүүс, ахмад дайчид, олон хүүхэдтэй өрх гэр, орлого
багатай өрх гэр г.м төрийн ийм бодлого нь хуваарилалтыг аль болох шударга явуулахыг
засгийн газарт шаарддаг байна.
— Зах зээлийн зарим механизмуудын үйл ажиллагаанд оролцох замаар Ө.х төрөөс оролцох
замаар зайлшгүй шаардлагатай бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнийн хязгаарыг тогтоох
( эрчим хүч, нефтийн бүтээгдэхүүн)
— Цалин хөлсний дээд доод хэмжээг тогтоох.
Эдийн засгийн талаас авч үзвэл амьдралын түвшин хамгийн түрүүн материаллаг хэмжээгээр зайлшгүй шаардлагатай бүтээгдэхүүн үйлчилгээ, орон орон сууц, хувцас, хүнсний хангалтын түвшнээр тодорхойлогдоно.
— Төрөөс бүх төрлийн тэтгэвэр тэтгэмжүүдийг олгох
— Нийгмийн эмзэг хэсгтйг хамгаалахын тулд мөнгөн тэтгэмж олгохоос гадна материаллаг тусламж үзүүлэх.
— Нийгмийн даатгалын системийг бий болгох, ажиллуулах
— Амьдралын баталгаажих доод түвшинг тогтоох, нийгмийн бодлого нь хүмүүсийн орлогийг тэнцүүлэхэд гол нь биш харин хөдөлмөрлөх урам зоригийг сэргээн, эдийн засгийн эрх чөлөөг бүрдүүлж өгөхөд гол нь чиглэгдэнэ.

Нийгмийн даатгалын систем
Нийгмийн даатгал нь иргэн болон төр, аж ахуйн нэгж байгууллагаас зохих журмын дагуу шимтгэл төлж нийгмийн даатгалын сан бүрдүүлэн даатгуулагч өндөр настан, хөдөлмөрийн чадвараа алдах, өвчлөх, ажилгүй болоход өөрт нь тэрчлэн даатгуулагч нас барахад түүний асрамжинд байсан хүмүүст хууль тогтоомжинд заасан тэтгэвэр тэтгэмжийн төлбөр төлөх агуулга бүхий нийгэм, эдийн засгийн арга хэмжээ мөн.
Нийгмийн даатгал дараах төрлөөс бүрдэнэ.
— Тэтгэвэрийн даатгал
— Тэтгэмжийн даатгал
— Эрүүл мэндийн даатгал
— Үйлдвэрийн осол, мэргэжлээс шалтгаалах өвчний даатгал
— Ажилгүйдлийн даатгал
Нийгмийн даатгалын хэлбэр.
1. Заавал даатгуулах
2. Сайн дураар даатгуулах
Нийгмийн даатгалын сангийн төрөл.
Даатгалын төрөл тус бүр нь дараах мөнгөн хөрөнгийн сантай байна.
— Тэтгэвэрийн даатгалын сан
— Тэтгэмжийн даатгалын сан
— Эрүүл мэндийн даатгалын сан
— Үйлдвэрийн осол, мэргэжлээс шалтгаалах өвчний даатгалын сан
— Ажилгүйдлийн даатгалын сан

Нийгмийн даатгалын сангийн хөрөнгийн зарцуулалт.
А. Тэтгэвэр, тэтгэмж олгох
Б. Нийгмийн даатгалын үйл ажиллагааны зардлыг санхүүжүүлэх
В. Хууль тогтоомжинд заасан бусад төлбөр зардлыг санхүүжүүлэх

Нийгмийн даатгалын шимтгэл
Даатгуулагч болон ажил олгогч нь дор дурьдсан хувь хэмжээгээр сар бүр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлнө.
Төлөх шимтгэлийн хэмжээ /%/
¹ Даатгалын төрөл Ажил олгогчоос Даатгуулагчийн хөдөлмөрийн хөлс
1 Тэтгэвэрийн даатгал 5.5
2 Тэтгэмжийн даатгал 1.0
3 Үйлдвэрийн осол, мэргэжлээс шалтгаалах өвчний даатгал -
4 Ажилгүйдлийн даатгал 0.5
5 Эрүүл мэндийн даатгал 3











Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр тэтгэмжийн тухай.
Тэтгэвэрийн даатгалын сангаас даатгуулагчид олгох тэтгэвэр дор дурдсан төрөлтэй байна.
— Өндөр насны тэтгэвэр
— Тахир дутуугийн тэтгэвэр
— Тэтгэгчээ алдсаны тэтгэвэр
Өндөр насны тэтгэвэр
Өндөр насны тэтгэвэр авах эрх.
1. Нийтдээ 20-оос доошгүй жил тэтгэвэрийн даатгалын шимтгэл төлсөн 60 нас хүрсэн
эрэгтэй, 55 нас хүрсэн эмэгтэй өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгон авах эрхтэй.
2. Өндөр насны тэтгэвэрийг даатгуулагчийн сарын дундаж хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй
адилтгах орлогыг 45%-аар тогтооно.
3. Өндөр насны тэтгэвэрийн доод хэмжээ нь засгийн газраас тогтоосон сарын хөдөлмөрийн
хөлсний доод хэмжээний 75%-аас багагүй байна.